Texturas Internacionais nº 2 Sempre no Mundo / Balcáns

Cósova, do éxito militar ó fracaso político

Xulio Ríos

A primeira guerra da OTAN chegou á súa fin. Despois de dous meses e medio de bombardeos ininterrompidos, Chernomirdin e Ahtisaari, os mediadores ruso e europeo, lograban a anhelada claudicación do réxime iugoslavo. O inmediato e incontrolado regreso dos albanocosovares ós seus lugares de orixe polos mesmos camiños que as tropas da OTAN se encargaban de despexar, desataba un novo éxodo, esta vez dos serbios, temerosos da vinganza das tropas do UÇK (Exército de Liberación de Cósova). Pese ó evidente triunfo militar aliado, o fracaso político non pode ser maior: coa sucesión de episodios de limpeza étnica, a posibilidade de establecer un marco de convivencia pluriétnico e multicultural na zona afástase cada vez máis. Para a OTAN, o acordo de paz chegou nun momento crucial. No seu ánimo pesaba xa a longa duración da intervención -concibida inicialmente como unha operación de castigo-, a perda de apoio entre a opinión pública dos países involucrados, o negativo efecto dos cada vez máis abundantes danos colaterais, a incapacidade para xestionar a crise dos refuxiados e, sobre todo, a percepción da proximidade dunha toma de decisión inevitable a propósito da invasión terrestre, así como a situación límite que se vivía en países como Macedonia. Por outra banda, nalgúns países europeos (Alemaña, Grecia, Italia) as crises políticas internas abertas por esta causa ameazaban con desembocar en rupturas abertas de non obter resultados rapidamente. Tamén Milosevic soubo retirarse a tempo. O apoio de Rusia ó plano de paz do Grupo dos Oito ameazaba con deixalo totalmente illado. Despois de escenificar algunhas resistencias que daban a entender a todos que a súa posición non era tan feble como se pretendía, o presidente iugoslavo compareceu ante a súa cidadanía para asegurar que o cesamento dos bombardeos e os acordos de Kumanovo confirmaban a utilidade da resistencia serbia. A desbordante satisfacción dos residentes de Belgrado é a mellor expresión desa arraigada convicción de que tamén eles obrigaron a pasar polo aro ós todopoderosos aliados: compromiso de defensa da integridade territorial; asentamento de tropas internacionais –e non soamente da OTAN– baixo bandeira da ONU –e non da OTAN–; garantías de presencia policial e militar iugoslava na zona, se ben moi limitada. Poucos apostarían en serio agora polo efectivo encausamento de Milosevic ante o Tribunal Internacional que xulga os crimes contra a humanidade na antiga Iugoslavia. Esas concesións poden permitirlle salvar a cara ó Presidente serbio, favorecido ademais polo abandono do goberno por parte dos radicais de V. Seselj e a debilidade dos outros opositores. Rusia conseguiu desempeñar un papel moi activo nun proceso mediador que lle devolveu o protagonismo internacional doutras horas. Incluso no militar, a súa hábil manobra para entrar en Cósova antes que as tropas aliadas, espertou nalgúns as glorias doutro tempo. Unhas veces con autonomía real -sobre todo mentres funcionou o tándem Primakov-Ivanov-, outras cumprindo ó pe da letra os encargos de Occidente, finalmente tivo que renderse á evidencia das súas propias miserias. Moscova non dispón nin de capacidade económica, nin militar, nin política, para postular unha opción diferenciada ante a crise. O xesto de incriminar a Javier Solana, secretario xeral da OTAN, por parte dunha Duma estrañamente unánime e que vive os momentos previos ás eleccións lexislativas do outono, é ben indicativo do resentimento político que habita en moitos sectores da sociedade rusa, pero sobre todo, do único dereito que pode exercer libremente no actual contexto internacional, o do pataleo. Europa, unha vez máis, personificou a impotencia, tanto no militar coma no político. Dez anos teorizando e burocratizando unhas supostas políticas preventivas en materia de seguridade e conflictos non serviron absolutamente de nada fronte a unha das guerras máis previsibles e anunciadas de todas as coñecidas ata agora nos Balcáns. Prométese unha inxente axuda económica, se ben non se precisa quen a vai facilitar, e incluso se insinúa a posibilidade de buscar socios extraeuropeos. Bruxelas debe manter o seu euro relucente mentres a vergoña e a miseria se fan crónicas en rexións coma esta, cun gran potencial desestabilizador. Aínda achegando os recursos económicos necesarios, Europa precisa dar máis pasos para restablecer a súa presencia política na rexión, e existen serias dúbidas de que Míster Pesc sexa o instrumento ideal para tan ambiciosa misión. Neste órdago de militancias exteriores, o maior pao foi para as Nacións Unidas. Como estructura e catalizador da legalidade internacional, a ONU, por decisión de Estados Unidos e coa compracencia dos líderes europeos, pasou a formar parte dos residuos parcialmente reciclables da guerra fría. O G-8 tomou o relevo e imparte as súas instruccións ó Consello de Seguridade manexando habilmente presións políticas e económicas cos menos dóciles. Convertida nunha pseudo-ong humanitaria, o papel político da ONU depreciouse ata niveis inimaxinables. Con todo, as nosas críticas deberan ser en todo caso matizadas, pois tal estado de cousas obedece ós exclusivos intereses dalgunhas potencias e non é a expresión da vontade da inmensa maioría dos seus integrantes. En suma, polo momento, a fin da guerra deixa un dobre perdedor: o pobo albanocosovar e o pobo serbio. O balance dos albaneses de Cósova é desalentador: os seus fogares destruídos, as principais infraestructuras volatilizadas, boa parte da poboación aínda transmutada en refuxiados e espallada por medio mundo e o seu soño independentista, antes reprimido polos paramilitares e o exército de Milosevic, enfaixado agora polo continxente internacional. Sen dúbida pagaron o prezo máis alto para acadar ben pouco. Pero tamén o pobo serbio padeceu e padecerá aínda máis as consecuencias da política suicida do réxime iugoslavo. Non sabemos cántos dos que abandonan Cósova fuxindo das represalias o fan por sentírense culpables ou quizais responsables de atrocidades e crimes. Pero moitos inocentes, en Cósova e noutros lugares de Iugoslavia, padecen as consecuencias das erróneas decisións dos seus dirixentes. Bo é lembrar, en fin, que esta última guerra nos Balcáns, atizada coa intervención da OTAN, promoveuse en defensa dos dereitos humanos dunha comunidade nacional oprimida, o pobo albanocosovar. Visto o resultado, convén reflexionar cando menos sobre dúas cuestións. Primeira, en qué medida se pode advertir na actual situación algunha semellanza coa Declaración Universal que fundamentalmente proclama a necesidade que a humanidade ten de verse libre do medo e do terror. Segunda, cál será o seguinte pobo oprimido que se vai ver agraciado cos favores da OTAN e do G-8, os novos campións da igualdade e a liberdade... ¿Paz ou paréntese? ¿Resolve esta paz o conflicto ou simplemente abre unha nova paréntese? En “After Violence: 3R, Reconstruction, Reconciliation, Resolution”, Johan Galtung, un dos máis importantes estudiosos dos problemas da paz, sinala que “o alto ó fogo, a tregua, aínda sendo importante, non o é todo..., que o despois da violencia pode converterse facilmente nun antes dunha nova violencia se non se entende que por debaixo da violencia visible e directa hai sempre unha violencia estructural (conflicto, inxustiza, contradicción) e unha cultura da violencia ou unha violencia cultural que non desaparecen mecanicamente coa firma do tratado de paz e que poden seguir sendo fonte da violencia visible”. En Bosnia, varios anos despois dos acordos de Dayton, moi pouco se avanzou, non xa na reconstrucción económica, senón sobre todo na superación das contradiccións herdadas do conflicto. As expectativas de futuro para Cósova non poden contemplarse á marxe da rexión. Non debera repetirse o erro de Dayton. Á marxe das inmensas dificultades internas que será necesario superar para asegurar o entendemento entre Ibrahim Rugova –que cada día conta con menor apoio popular e occidental– e a UÇK, será imposible a normalización de Cósova sen habilitar políticas globais para a rexión. De non ser así, probable e desgraciadamente non será este o último episodio das guerras balcánicas. A Europa impórtalle especialmente contemplar xenerosas políticas preventivas respecto daqueles países sobrados de tantas miserias e descontentos que poden estoupar en calquera momento. Se tivesemos que preguntarnos polos factores que subsisten na rexión para sustentar unha nova cultura política que impida a reproducción das tensións no futuro e avoguen por unha convivencia democrática, pluriétnica e multicultural, sería difícil atopar respostas esperanzadoras. O denominador común desta paz é o mutuo interese en parar a guerra, non o triunfo deses nobres valores (democracia, dereitos humanos, etc) cinicamente proclamados pola Alianza como leit-motiv da intervención. Milosevic comandou as operacións de limpeza étnica en favor dos serbios e perdeu. Deliberadamente ou non, a acción da OTAN non impediu a subseguinte limpeza étnica dos serbios na zona. Triunfou a forza e non a convivencia nin a razón. Son reservas de peso que deixan nesta paz un pouso agridoce.

Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional www.igadi.org ÚLTIMA REVISIÓN: 17/11/2001