Guía Exterior / nº 042-04/2009 de decembro de 2009

A nova xeopolítica en América do Sur

Cambios políticos, mecanismos alternativos de integración, tensións militares e un maior protagonismo de diversos países (Venezuela, Brasil, Bolivia, etc) a nivel internacional son factores que definen desde 1999 unha nova xeopolítica en América do Sur. Un escenario substancialmente diferente ao acaecido durante os anos da “guerra fría”, e moi diferente tamén ao do sistema internacional inmediatamente posterior, centrado entón nos procesos de reforma económica e nos tratados de integración de carácter neoliberal.  O século XXI escríbese con letra diferente na América do Sur. 1. Indixenismo e movementos sociais Dous actores irromperon con forza no escenario político sudamericano da última década: os partidos indixenistas e os movementos sociais, cun decisivo protagonismo político en países como Bolivia e Ecuador, así como en diversas plataformas rexionais, tales como o Foro de São Paulo. Estes movementos lograron constituírse nunha corrente renovadora para a esquerda latinoamericana, incrementando as súas demandas de maior ampliación dos seus dereitos e da democracia social. Cunha activa participación pública e por medios democráticos e electorais, o indixenismo logrou alcanzar un elevado grao de peso político e constitucional a través dos gobernos de Evo Morales en Bolivia e Rafael Correa en Ecuador, así como unha notable presenza e recoñecemento a través dos procesos de cambio liderados por Hugo Chávez  en Venezuela e Fernando Lugo en Paraguai. Este protagonismo dos movementos sociais increméntase ao constituírse en axentes mobilizadores das iniciativas de cambio político en países como Ecuador, Bolivia, Venezuela ou Paraguai. Aínda que con menor peso na batalla electoral, até o de agora, contan tamén con participación relevante en Brasil, Uruguai, Chile ou Arxentina, onde os cambios oriéntanse máis a través das vías institucionais. Como actores mobilizadores e críticos, estes movementos poden constituír factores decisivos de carácter electoral e, incluso, protagonizar as claves de apoio político a determinados liderados. Tamén, máis alá do seu rol na xeopolítica rexional, o indixenismo e os movementos sociais suramericanos trascenden na súa cosmovisión política os vellos mecanismos organizativos da esquerda da modernidade do século XX. Desta maneira, o seu movemento está a influír decisivamente na reformulación da esquerda internacional no presente século. 2. Entre a UNASUR e a ALBA No eido da integración rexional, nos últimos anos dous organismos reafirman o seu peso dentro dos procesos políticos de cambio en América do Sur: a Unión de Nacións do Sur (UNASUR) e a Alianza Bolivariana para os Pobos da Nosa América (ALBA). Creada formalmente en 2008, a UNASUR imponse como un efectivo mecanismo de integración rexional, en gran medida determinado polo peso xeopolítico de Brasil, así como un importante foro de resolución de conflitos, como se observou durante a crise política boliviana de setembro de 2008 e, parcialmente, na tensión militar entre Colombia e Venezuela ao longo de 2009. Paralelamente, a ALBA, creada en 2004, anúnciase como o organismo de integración máis activo en canto a inclusión de membros e iniciativas, sempre coa perspectiva esencial da integración/inclusión social e a complementariedade de recursos: o desenvolvemento humano. Constituído por 9 países, resulta indubidable o peso xeopolítico de Venezuela, impulsado polo presidente Hugo Chávez, manifestado a nivel político e ideolóxico (revolución bolivariana e Socialismo do Século XXI) e económico (integración enerxética e monetaria, a través dunha moeda común, o SUCRE). Deste xeito, a UNASUR e a ALBA semellan desprazar a efectividade doutros organismos como a OEA e a Comunidade Andina de Nacións (CAN). Non obstante, pode que, dende a perspectiva xeopolítica, a mediano prazo comece a verificarse un posible pulso entre a UNASUR e a ALBA, condicionado tamén polo peso referente de Venezuela e Brasil. 3. A parálise do MERCOSUR A pléiade de procesos de cambios políticos e de emerxencia de organismos de integración deixa no tapete as anteriores estruturas de integración, como o Mercado Común do Sur (MERCOSUR), creado en 1991 por Brasil, Arxentina, Uruguai e Paraguai, e que en 2009 incrementou os procesos de negociación de admisión cara outros países, como Venezuela. Non obstante, o MERCOSUR vive un crítico momento de parálise política para dinamizar os mecanismos de integración e os seus postulados comezan a manifestarse caducos ante as iniciativas de integración rexionais. Igualmente, a petición de ingreso de Venezuela, aprobada polo Senado brasileiro pero aínda incerto no caso paraguaio, revela tamén sinais de polarización política. Cun cada vez máis evidente debilitado peso político rexional e crecentes diferenzas entre os seus membros (especificamente entre Brasil e Arxentina), o MERCOSUR corre o risco de diluírse co paso do tempo, sendo superado polas novas iniciativas de integración plasmadas por UNASUR e a ALBA. 4. Socialismo nos Andes Durante a última década, a rexión andina experimentou os máis relevantes cambios de orientación política, con claras implicacións de carácter ideolóxico, político e militar. Países como Venezuela, Ecuador e Bolivia reafirmaron un eixe inspirado nos postulados da revolución bolivariana iniciada por Chávez en 1999 e complementado co referente plasmado no Socialismo do Século XXI. Cun amplo apoio popular e mobilización social, os triunfos electorais de Chávez, Morales e Correa lograron identificar novas hexemonías políticas nos seus respectivos países, afirmando un “eixe revolucionario” na rexión andina. Por contra, países como Colombia e Perú afondaron os seus eixes de orientación cara Washington, especificamente en aspectos como a integración económica (ALCA), a loita antinarcóticos (Plan Colombia) e o equilibrio militar (bases militares en Colombia). Paralelamente, apréciase o elevado gasto militar experimentado na rexión andina desde 2004, especificamente en países como Colombia, Venezuela e Perú, o cal incrementa as tensións rexionais, igualmente lastrada por vellos problemas como o narcotráfico e a presenza de movementos guerrilleiros (FARC, ELN, paramilitares, ou redutos dos peruanos Movemento Revolucionario Tupac Amaru e Sendeiro Luminoso). A presenza de inéditos socios militares como Rusia e Irán cara o “eixe da ALBA” (Venezuela, Ecuador e Bolivia), incrementou tamén as tensións rexionais e a implicación de Washington, a través de Colombia e Perú e de outros actores externos, como Israel. Outro factor relevante refírese á posición de Brasil como actor xeopolítico moderador de conflitos, como se observou nos casos anteriormente mencionados de Bolivia e na crise bilateral entre Colombia e Venezuela, así como o seu peso económico e político. Unha perspectiva igualmente manifestada por Chile como actor de equilibrio na rexión. 5. Colombia: o “Israel sudamericano”? Dentro desta complexa conxuntura xeopolítica na rexión andina, é máis ben Colombia o epicentro dunha serie de tensións que, en diversos escenarios, incrementa as tensións militares na rexión sudamericana. Desde 2000, coa activación do Plan Colombia, Bogotá erixiuse como o máis próximo aliado latinoamericano de Washington, especialmente en materia de asistencia militar e económica. Desde 2002, o presidente Álvaro Uribe Vélez afondou esta alianza con Washington, recentemente concretada na loita antiguerrillera contra as FARC, na contención rexional do denominado “eixe chavista” e na implementación de sete bases militares estadounidenses en territorio colombiano, en especial ante a retirada da base militar estadounidense de Manta (Ecuador) en decembro de 2009. Deste modo, o eixe Washington-Bogotá asenta un desequilibrio militar na rexión andina que persuade a Venezuela, Ecuador e Bolivia a buscar novas alternativas e socios militares e económicos (Rusia, China e Irán), modificando así o cariz xeopolítico andino. A concreción deste eixe militar entre Colombia e EEUU tamén orienta a atención cara Brasil, país emerxente con evidentes prioridades xeopolíticas, que pode dar lugar a diversas tensións nas relacións entre Brasilia, Bogotá e Washington. 6. Perde influencia Washington? Desde o triunfo electoral de Chávez en 1999 e da revolución bolivariana “antiimperialista e antineoliberal”, apreciase un notorio desprazamento do tradicional peso hexemónico de Washington na rexión sudamericana, fraguado cos postulados do Consenso de Washington instaurado a partir de 1990. Igualmente, o posterior ciclo electoral cara a esquerda a partir de 2002 (Brasil, Arxentina, Uruguai, Bolivia, Chile, Ecuador e Paraguai) evidenciou a falta de visión e capacidade de Washington para fortalecer os seus intereses de integración económica (ALCA) en América do Sur. Como factor explicativo desta perda de iniciativa rexional por parte de Washington, os medios estadounidenses consideran que a atención outorgada por EEUU a escenarios como Oriente Próximo e Asia Central a partir do 11-S (2001) desprazou a súa atención dos asuntos latinoamericanos, sen considerar que a “rebelión do patio traseiro” comezou con anterioridade, en 1999, especificamente trala vitoria de Chávez en Venezuela. Washington tenta contrarrestar esta perda de iniciativa a través do fortalecemento de alianzas con Colombia, México e Perú, así como cun maior achegamento cara potencias emerxentes como Brasil e manifestando tácticas posicións aperturistas (Cuba). Igualmente, EEUU observará con atención a posible orientación electoral cara a dereita en determinados países sudamericanos (Chile, Colombia, Brasil, Perú e Arxentina) establecidas no ciclo electoral 2010-2012. 7. Novos actores: China, Rusia, Irán e Israel Desde 2004, os respectivos mandatarios de China, Rusia e Irán veñen realizando diversas xiras por América do Sur, coa intención de atopar novos socios xeopolíticos e militares, así como redefinir as bases de asociación cos mercados emerxentes a nivel global, como é o caso de Brasil. O vicepresidente chinés Xi Jinping, os rusos Vladimir Putin e Dmitri Medveded e o iraniano Mahmud Ahmadíneyad, visitaron Venezuela, Brasil, Bolivia, Chile, Arxentina e Ecuador, onde trazaron diversos acordos de cooperación militar e económica, así como alianzas estratéxicas orientadas a reconfigurar o perfil xeopolítico global, en especial de cara á hexemonía estadounidense. Neste sentido, resulta relevante a implicación de Moscova e Teherán en alianzas con Venezuela, Bolivia e Ecuador, destinadas a apostar por cartas xeopolíticas e militares de importancia basicamente dirixidas a minorar a hexemonía de EEUU, un escenario que irrita considerablemente as perspectivas e imperativos de Washington. Así, EEUU tenta contrarrestar estes eixes afondando a súa cooperación con Colombia. Cunha perspectiva similar, Israel recea enormemente da implicación iraniana en América do Sur, onde habitan numerosas comunidades xudeas. Desde 2008 resulta frecuente a visita de altos cargos diplomáticos e militares dos gobernos israelís de Ehud Olmert e Benjamín Netanyahu a países como Arxentina, Brasil e Colombia. Tel Aviv acusa ao goberno de Chávez de fomentar alianzas e “santuarios” rexionais para Teherán e os movementos islamitas libanés Hizbulá e o palestino Hamas. Paralelamente, os temores estadounidenses e israelís están cifrados na presunta posibilidade de cooperación nuclear iraniana a través de Venezuela e Bolivia, países ricos en petróleo, gas natural e reservas de uranio. 8. Brasil: o peso pesado Se un elemento identifica o labor exterior do goberno de Lula da Silva (2002-2010) é a consideración de Brasil como un actor emerxente con cada vez maior peso global. Así, Lula emerxeu como un referente para a nova esquerda latinoamericana, impulsado dende diversos sectores como contraposición cara unha esquerda máis radical, basicamente personificada en Chávez. Así, Lula tentou equilibrar os seus eficaces programas sociais (Fame Cero, Bolsa Familia) coa ortodoxia macroeconómica imperante nos últimos anos. Desde 2003, Brasil é un actor global emerxente a través de diversos organismos como o IBSA (acrónimo referente a India, Brasil e Sudáfrica), os BRIC (Brasil, Rusia, India e China), así como unha posición líder no G-22 dentro da Organización Mundial de Comercio (OMC), membro activo do G-20 (2008), crítico coa hexemonía do FMI, abandeirado das demandas dos países do Sur cara a configuración dunha orde mundial máis plural e equitativa e impulsor dunha visión ecoloxista contra o Cambio Climático. Brasilia tamén demanda unha fonda reforma da ONU, especialmente ante as súas pretensións de ser incluído nun Consello de Seguridade alargado. Demandas que son igualmente consideradas desde a perspectiva nuclear, militar e xeopolítica, con achegamentos e acordos de cooperación con China, Rusia, India, Francia e Irán. Este peso global brasileiro evidenciouse recentemente coa designación deste país como sede do Mundial de Fútbol 2014 e de Río de Janeiro como sede dos Xogos Olímpicos 2016. O 2010 suporá un novo reto para Brasil, coas eleccións presidenciais previstas para outubro, que rematarán o “período Lula” e abrirán un novo escenario político, ante a posible vitoria do centrodereita de José Serra. Cómpre igualmente considerar a posible emerxencia dunha esquerda “post-Lula”, máis mobilizada e militante. Os próximos comicios presidenciais brasileiros tamén configurarán un carácter de xénero con múltiples alternativas políticas. Así, débese considerar a presenza de tres mulleres como candidatas presidenciais: Dilma Roussef (“delfín” de Lula e do PT), Marina Silva e Heloísa Helena. 9. O Cono Sur: Arxentina, Uruguai e Chile Consolidadas as súas respectivas transicións democráticas iniciadas na segunda metade da década de 1980, os tres países do Cono Sur reflicten na actualidade realidades diametralmente distintas. Aínda afectada polas sucesivas crises económicas, a Arxentina anuncia un período de incertezas políticas, tras superar os duros efectos do “corralito” financeiro de 2001 e sumida nas vicisitudes do “kircherismo” no poder desde 2003. A falta de concretar cal será a estratexia electoral do matrimonio Kirchner, as eleccións presidenciais de 2011 poden anunciar o retorno do centrodereita, da man do alcalde bonaerense Mauricio Macri, ou ben un reforzamento doutras candidaturas rexionais dentro do peronismo e da esquerda. Uruguai está experimentando un importante cambio político que reforza a súa sólida cultura democrática. A vitoria electoral da esquerda do Fronte Amplo (FA) en 2005, con Tabaré Vázquez, foi reafirmada en novembro de 2009, coa reelección do FA a través do seu candidato e próximo presidente José Mújica, elementos que evidencian o éxito da transición uruguaia. Finalmente, Chile ingresará en 2010 na complexidade característica dos países que alcanzan unha exitosa transición política post-ditatorial (iniciada en 1990), engadida aos seus evidentes logros económicos e de estabilidade social. A falta de celebrar a segunda volta presidencial en xaneiro de 2010, o máis que probable retorno da dereita ao poder con Sebastián Piñera como próximo presidente pechará a era hexemónica da centrista Concertación e abrirá outras perspectivas, con outros desafíos igualmente relevantes. 10. Un “golpe hondureño” en Paraguai? En abril de 2008 foi elixido o ex cura Fernando Lugo como novo presidente paraguaio, liderando unha plataforma de partidos e movementos de esquerda e indixenistas, que correspondía coa dinámica de cambios experimentados noutros países da rexión, como Venezuela, Bolivia e Ecuador. Coa vitoria dun candidato alternativo e de esquerdas por vez primeira na súa historia, Paraguai ingresaba así nunha nova era política, rematando parcialmente a tradicional e prolongada hexemonía política bipartidista entre os partidos Colorado e Branco. Deste xeito, o discurso de Lugo atopa empatías nos seus homólogos Chávez, Morales e Correa (en particular ante as posibilidades de ingreso paraguaio na ALBA) ao mesmo tempo que equilibra a balanza xeopolítica cara Brasil, tradicional actor político externo con influencia directa nos asuntos paraguaios. A aparición de diversas diferenzas políticas na plataforma gobernamental, así como unha presunta orientación “bolivariana” de Lugo, son factores que incrementan toda serie de tensións internas, que inclúen á oposición política e as elites de poder, que comezan a manifestar unha posición favorable a un “impeachment” ou enxuizamento presidencial. Pola súa banda, o presidente Lugo denuncia unha presunta “conspiración mafiosa” na súa contra. Hipoteticamente, estas tensións poderían dar curso a unha posible intervención militar (algo xa tradicional na historia contemporánea paraguaia) repetindo igualmente o pernicioso exemplo hondureño acaecido tralo golpe de Estado de xuño pasado contra o presidente lexítimo Manuel Zelaya. Esta percepción semella asentada en determinados círculos de opinión, considerando que Lugo podería correr a mesma sorte que Zelaya.    IGADI. Decembro de 2009.

Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional www.igadi.org ÚLTIMA REVISIÓN: 11/01/2010

Subscríbete á lista de correo do Igadi e recibe notificación das novas informacións, artigos, documentos, convenios, publicacións, etc, que ofrece o Igadi na súa páxina web Igadi na Rede. Para comprender o Mundo desde aquí ... ... para proxectar a Galicia no contexto internacional.     Apúntate en: http://www.elistas.net/lista/igadi/alta