Guía Exterior / nº 041-03/2009 de novembro de 2009

A ALBA e os movementos sociais

O énfase no factor social como axente primordial dos cambios en América Latina constitúe unha base de principio fundamental para comprender a esencia da ALBA como alternativa de integración. Baixo esta concepción, a ALBA é o único organismo de integración a nivel mundial que considera como prioridade a inclusión, organizativa e institucional, dos movementos sociais como actores clave deste proceso de cambios. 1. A plataforma social dentro da ALBA A concepción social da ALBA está basicamente recollida no Tratado de Comercio dos Pobos (TCP), documento que expresa a vontade de integración social dos pobos latinoamericanos en contraposición aos modelos de integración económica de carácter neoliberal. Converxen así os movementos sociais indixenistas, sindicais, afrodescendentes, campesiños, organizacións gremiais e xuvenís, produtores cocaleiros, etc, que loitan pola xustiza social, unha redistribución equitativa dos recursos, os valores ecolóxicos e os procesos de democratización e participación popular. A base social da ALBA considera unha serie de asociacións e movementos, moitos deles agrupados en torno ao Foro Social Mundial, así como á tradición do asociacionismo civil latinoamericano. Esta base conformará o Consello dos Movementos Sociais da ALBA, único organismo de integración a nivel mundial que contempla unha presenza definida e protagónica para os movementos sociais. 2. O Consello dos Movementos Sociais Durante a celebración do VII Cumio da ALBA entre o 16 e 17 de outubro de 2009 en Cochabamba (Bolivia), representantes sociais de 40 países participaron no Cumio Social da ALBA, onde se impulsou o Consello dos Movementos Sociais como plataforma formal de actuación, en principio para os nove países membros da ALBA. Neste cumio tratáronse temas relativos á economía comunitaria, o cambio climático, a soberanía alimentaria e a crise de valores cívicos. Entre diversas disposicións e obxectivos de actuación, aprobouse que o documento “Os Dez Mandamentos para salvar o Planeta, a Humanidade e a Vida”, proposto polo presidente boliviano Evo Morales, se adoptara como a base dos principios fundamentais entre os movementos sociais existentes na ALBA. Este I Cumio do Consello dos Movementos Sociais deu paso á creación dun comité ad hoc dentro da ALBA, destinado a impulsar o seu definitivo proceso de constitución para, aproximadamente, abril de 2010. 3. A Alianza Social Continental A creación da ALBA en decembro de 2004 impulsou a presenza dos movementos sociais neste marco de integración. Así, unha serie de eventos consolidaron esta visión, recollida na idea de conformar unha Alianza Social Continental, preámbulo do que posteriormente será o antes mencionado Consello dos Movementos Sociais da ALBA. En novembro de 2005, no marco do Foro Social Mundial de Porto Alegre, o presidente venezolano Hugo Chávez reuniuse con diversos movementos sociais para formular a necesidade de crear o Consello de Movementos Sociais da ALBA. Este proceso avanzou no 2006 durante unha xuntanza de movementos sociais, paralela ao Cumio Unión Europea-América Latina e no Cumio Social pola Integración dos Pobos de Cochabamba, paralelo ao cumio presidencial da Comunidade Sudamericana de Nacións (CSN). O V Cumio da ALBA en abril de 2007 deu paso á Declaración de Tintorero, que aprobou a creación do Consello de Movementos Sociais da ALBA. O VI Cumio da ALBA de Caracas (xaneiro de 2008) aprobou os seus principios, estrutura organizativa e funcións. Restaba por relanzar determinados principios da Declaración de Tintorero, como o relativo á identificación das redes rexionais e subrexionais en países extra-ALBA. Posteriormente, o III Foro Social das Américas celebrado en Guatemala (outubro 2008) definiu a Carta dos Movementos Sociais das Américas, que deu paso no VIII Foro Social Mundial (xaneiro de 2009) en Belem de Pará (Brasil) á aprobación da súa versión definitiva. Con anterioridade ao recente VII Cumio da ALBA en Cochabamba, celebrouse en São Paulo (setembro de 2009) unha Convocatoria dos Movementos Sociais das Américas, co obxectivo de artellar o proceso de construción da ALBA a partir dos movementos sociais. 4. Bolivia: cénit dos movementos sociais Fixando a atención nas eleccións presidenciais do próximo 6 de decembro, onde o mandatario Evo Morales afronta un novo reto para elixir os novos poderes públicos emanados trala aprobación do proceso constituínte en xaneiro pasado, cómpre observar a capacidade de influencia e o peso dos movementos sociais, especialmente indixenistas, na consolidación do proceso de cambio iniciado por Morales en 2005. O goberno de Morales defínese como “o goberno dos movementos sociais”, recoñecendo así o peso e o protagonismo destes organismos como axentes clave do cambio político, social e económico boliviano, igualmente explicado ante a crise dos partidos políticos tradicionais. En torno ao partido de Morales, o Movemento ao Socialismo (MAS), conflúen unha serie de movementos indixenistas, cocaleiros, gremiais e sindicais, orientados cara a consecución dun novo modelo político e económico, de inspiración socialista, con énfase na participación popular e cidadá e no control estatal dos recursos naturais. A mobilidade destes actores como axentes do cambio posibilitou, en gran medida, o triunfo e a consolidación do presidente Morales. 5. Ecuador: o peso da mobilización social Membro da ALBA desde 2009, Ecuador conta actualmente cun goberno progresista presidido por Rafael Correa, quen conta cun importante apoio de movementos sociais. Ao igual que en Bolivia, os movementos sociais ecuatorianos constituíron auténticos actores de peso nas sucesivas caídas de presidentes impopulares desde 1998. Actores significativos destas mobilizacións populares foron a Confederación de Nacionalidades Indíxenas de Ecuador (CONAIE) e o Movemento Pachakutik. A chegada de Correa ao poder no 2007 propiciou a “revolución cidadá” con marcado acento no fortalecemento dos movementos sociais que conformaron a súa plataforma electoral. Absorbendo as demandas dos sectores indixenistas, ecoloxistas e progresistas, a nova Constitución ecuatoriana aprobada en setembro de 2008 recoñece a plurinacionalidade indíxena e a multiculturalidade do Estado ecuatoriano, así como a defensa do ecoloxismo e dos recursos naturais. Como plataforma de apoio, Correa alentou recentemente a creación dos Comités de Defensa da Revolución Cidadá, de carácter social e institucional como eixes de mobilización popular. 6. Venezuela: socialismo e revolución Impulsor esencial da ALBA, a revolución bolivariana e socialista de Hugo Chávez afronta o seu papel como vértice principal de orientación cara as novas alternativas de integración en América Latina. O “chavismo” inclúe unha gama plural de movementos sociais que permitiron consolidar a fortaleza electoral e política do Movemento Quinta República (MVR) a partir de 1998 e, posteriormente, co actual Partido Socialista Unificado de Venezuela (PSUV), como elemento vertebrador da revolución bolivariana e do “Socialismo do Século XXI”. A conformación a partir de 2000 dos Comités e Círculos bolivarianos como órganos de transmisión da revolución bolivariana, así como a amplitude das misións sociais cara os sectores populares, especialmente a partir de 2003, permitiron asentar os valores da “democracia participativa, protagónica e popular”, estipulados na Constitución Bolivariana aprobada por referendo popular en decembro de 1999. Aínda que, ao igual que en Bolivia e Ecuador, exista controversia en diversos sectores sobre os presuntos impulsos de ideoloxización destes marcos de organización social, a mobilización de diversos colectivos asentaron esas bases do apoio popular cara Chávez. 7. Ampliando a perspectiva exterior A potencialidade enerxética venezolana e o impulso decidido de Chávez orientado a potenciar a ALBA como alternativa de integración e emancipación dos pobos latinoamericanos, definiron un marco de actuación e de simpatías en países como Ecuador, Bolivia e Nicaragua, membros da ALBA, así como posibles núcleos, máis minoritarios, noutros países non membros deste organismo, como Perú, Colombia, Honduras, México, O Salvador, Brasil, Arxentina e Paraguai. A finais de outubro, diversos movementos sociais de Haití, país membro observador da ALBA, agrupados no colectivo REMOSA, anunciaron a súa intención de integrarse na ALBA. Outros colectivos como os paraguaios Partido do Movemento ao Socialismo (PMAS), a Iniciativa Paraguaia de Foro Social das Américas, o Partido Popular Tekojoja e a Fronte Social e Popular, tamén amosaron este interese. No cumio social de Cochabamba participaron 700 delegados de movementos sociais de 40 países de América Latina, Europa, Asia e África, o cal da a entender a magnitude de interese e proxección continental e global  deste mecanismo de integración. 8. A ALBA e o Foro Social Mundial O peso global adoptado polo Foro Social Mundial (FSM) de Porto Alegre (Brasil) a partir de 2001, coa súa ampliación cara varias sedes paralelas en África, América Latina e Asia, permitiu albiscar outra visión da globalización, afincada na potencialidade dos movementos sociais. Non obstante, diversos colectivos comezaron a demandar maiores niveis de actuación política directa destinados a provocar rupturas co modelo económico da globalización neoliberal. Estas demandas afrontan a perspectiva de que, sen actuación política decidida, o FSM corre o risco de diluírse nunha rede de cumios e reunións con cada vez menor impacto político global. Ante esta perspectiva, o V Foro Social Mundial celebrado en setembro de 2009 en Malmö (Suecia) defendeu os logros da ALBA como alternativa social e económica de integración fronte ao neoliberalismo, amosando especial interese en entidades como o Banco da ALBA e o Banco do Sur. A ALBA e o Socialismo do Século XXI nacen como consecuencia destas demandas de cambio defendidas no FSM, razón que obrigaría a estimar a potencialidade política da ALBA como vehículo de transmisión destas demandas de cambio global. Velaí que diversos colectivos e movementos sociais a nivel mundial consideren a ALBA como o mecanismo de integración directa e decidida que pode potenciar estas demandas políticas de actuación que, nos últimos anos, polarizan internamente ao FSM. 9. Cara a integración social latinoamericana A pléiade de organismos de integración en América Latina (UNASUR, ALBA, MERCOSUR, Mercado Común Centroamericano, Comunidade Andina de Nacións, etc) permite considerar o momento histórico que vive este continente en materia de integración autóctona, plenamente latinoamericana. Tradicionalmente, estes mecanismos de integración afondan en aspectos de carácter económico e comercial, co reto de asegurar os factores de consenso político. Ante este escenario, a ALBA aglutina toda serie de eidos de integración pero cun consenso primordial: alentar a integración social dos pobos latinoamericanos. Neste sentido, os mecanismos de integración internos da ALBA, como o Banco do Sur, o Banco da ALBA e a moeda única do SUCRE, aprobada no cumio de Cochabamba, supoñen alternativas non só destinadas a fortalecer as economías latinoamericanas, senón a afortalar a loita contra a pobreza, o analfabetismo e as desigualdades socioeconómicas. No marco de actuación da ALBA, contextualizado coa evolución da conxuntura política en América Latina, cómpre considerar a mediano prazo os seus alcances, obstáculos e retos. A consolidación da ALBA como referente de integración é unha tarefa aínda en construción que, igualmente, determina as relacións dos países membros da ALBA e, incluso, do resto do escenario latinoamericano, á hora de afrontar as relacións cara EEUU e potencias emerxentes como Brasil.   10. Medindo o cambio de ciclo político América Latina apréstase a afrontar un novo ciclo electoral entre finais de 2009 e 2011 que pode, tentativamente, modificar a orientación cara a esquerda acaecida nos últimos anos. A dereita calcula alcanzar vitorias electorais en Chile (decembro 2009), Colombia (marzo 2010), Arxentina e Perú (2011), á espera do que poida suceder nas eleccións presidenciais brasileiras de outubro de 2010, onde o gobernante Partido dos Traballadores (PT) afronta a posibilidade dunha derrota electoral ante a centrodereita. Pola súa banda, aínda que inmersos en tensos ambientes de polarización, o presidente boliviano Evo Morales espera ser ratificado no cargo nas eleccións de decembro de 2009, toda vez que a oposición e diversos sectores secesionistas tentarán consolidar as súas posicións políticas. Mentres, o mandatario venezolano Hugo Chávez prevé unha vitoria do PSUV nas eleccións lexislativas de setembro de 2010, aínda que asumindo a posibilidade de que a oposición entre con forza na Asemblea Nacional, complicando as perspectivas políticas do chavismo de cara ás presidenciais de decembro de 2012. Paralelamente, e tras aprobarse a posibilidade da reelección presidencial, o mandatario nicaraguano Daniel Ortega espera obter a reelección en 2011, aínda que sumido nun ambiente de forte polarización política. Observando a evolución dos acontecementos en países con gobernos progresistas de esquerda, como son os casos de Ecuador, Paraguai, O Salvador e Guatemala, así como a definición da crise política hondureña, país membro da ALBA pero polarizado tralo golpe de Estado de xuño pasado e ante a celebración das eleccións presidenciais do próximo 29 de novembro, o péndulo cara a esquerda iniciado en América Latina en 1998 parece estar moderadamente movéndose cara o centrismo e a dereita. Con este panorama, a ALBA e a súa plataforma de movementos sociais deberán observar detidamente os acontecementos políticos e electorais no ciclo 2009-2012, especialmente naqueles países membros que celebrarán eleccións, como son os casos de Bolivia, Venezuela e Nicaragua, así como noutros que tentativamente poderían ser membros a mediano prazo, como Paraguai e O Salvador. IGADI. Novembro de 2009.

Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional www.igadi.org ÚLTIMA REVISIÓN: 23/11/2009

Subscríbete á lista de correo do Igadi e recibe notificación das novas informacións, artigos, documentos, convenios, publicacións, etc, que ofrece o Igadi na súa páxina web Igadi na Rede. Para comprender o Mundo desde aquí ... ... para proxectar a Galicia no contexto internacional.     Apúntate en: http://www.elistas.net/lista/igadi/alta