|
A morte do líder rebelde checheno Shamil Basáiev,
acontecida o pasado 12 de xullo, presuntamente, por mor das accións dos servizos de seguridade rusos, pecha
parcialmente unha etapa dentro conflito que involucra a Chechenia e Rusia desde 1996 e as súas implicacións
para o balance do poder na rexión do Cáucaso Norte.
O falecemento de Basáiev, de 41 anos, cualificado polo
presidente ruso Vladímir Putin como o “inimigo nº 1 de Rusia”, acontece pouco despois do tamén
abatido Abdul Saiduláiev, considerado o posible sucesor do tamén falecido Aslan Maskhádov,
presidente da autoproclamada “República de Ichkeria” (Chechenia), entre 1996 e 1999. Como Maskhádov
e Basáiev, Saiduláiev foi abatido por forzas vinculadas ao primeiro ministro prorruso de Chechenia,
Ramzan Kadírov, apoiado polas forzas de seguridade rusas, as chamadas FSB.
Aínda que existe un enigma en torno á morte de
Basáiev, xa que as fontes rebeldes chechenas consideran que foi produto dunha explosión accidental
mentres en Moscova se atribuíron inmediatamente a autoría, a súa desaparición física
constitúe unha evidente vitoria para Putin e a súa política de someter a Chechenia ao mandato
do Kremlin, baixo unha aparente autonomía.
Este escenario pecharía unha etapa iniciada en agosto
de 1999, coa segunda invasión militar rusa ao Cáucaso Norte, principalmente Chechenia e Daguestán,
baixo as ordes do entón primeiro ministro Putin e o presidente Boris Ieltsin.
Paralelamente, as forzas independentistas en Chechenia atópanse
actualmente nunha delicada conxuntura, visiblemente descabezadas na súa cúpula política e
militar, con opcións reducidas en torno a continuar a loita armada e o consecuente co dilema sobre negociar
ou non co novo goberno checheno prorruso encarnado en Ramzan Kadírov.
A sombra de Shamil Basáiev
Co espallamento das tensións independentistas en Chechenia
en 1991, no momento en que se acentuaba a desintegración político-territorial da ex Unión
Soviética, o movemento independentista checheno estivo concentrado nas mans de Dzhokhar Dudaiev, ex xeneral
do exército soviético en Afganistán e que foi elixido como presidente de Chechenia en outubro
de 1991.
Nese momento, Dudaiev declarou a independencia de Chechenia
como manobra de presión cara Moscova, polo que se manifestaron as primeiras tensións políticas
e, posteriormente, militares entre Chechenia e a nova Federación Rusa, herdeira política da ex URSS.
A comezos de 1992 tamén se manifestaron tensións con Ingushetia, veciña de Chechenia, que
tamén amosou a súa intención de independizarse de Moscova.
Con Dudaiev como indubidable líder dos independentistas
chechenos, existe escasa información sobre a actuación de Shamil Basáiev, que toma o nome
do líder histórico dos independentistas chechenos contra a Rusia zarista na metade do século
XIX. É sabido que, tras estudar agronomía en Moscova, regresou en 1991 a Grozni, capital chechena,
para alistarse no denominado “Exército da Confederación dos Pobos do Cáucaso”. Posteriormente,
postulouse á presidencia, perdendo con Dudaiev.
A pesares da súa derrota electoral, Basáiev uniuse
a Dudaiev na consolidación do que os chechenos denominan Ichkeria, a súa patria, en contraposición
ao termo Chechenia, acuñado polos rusos e as fontes occidentais. A invasión militar rusa en 1994
deu paso a unha aberta confrontación entre os independentistas chechenos e o goberno ruso na primeira guerra
de Chechenia, que durou ata a parcial derrota rusa en 1996.
Un ano antes, as forzas rusas lograran eliminar fisicamente
a Dudaiev, polo que o movemento independentista checheno comezou a quedar en mans de Maskhádov e dun Basáiev
que, en 1995, cometeu o seu primeiro acto terrorista co asalto ao hospital de Budionovosk, que deixou 150 mortos
e 400 feridos.
No amplo universo dos independentistas chechenos, afloraban
grupos laicos comandados por Dudaiev e Maskhádov e outros fortemente integristas e relixiosos islamitas,
como era o caso de Basáiev, influído pola corrente “yihadista salafista” en ascenso en Afganistán
e Alxeria, na súa pretensión por espallar unha “yihad global”. Velaí as acusacións
occidentais de afiliación e vinculación de Basáiev con Al Qaeda, aínda que resulta
verídico que recibira apoio financeiro e loxístico de países como Paquistán e Arabia
Saudita.
Trala independencia de facto, en 1997 Basáiev volveu
a presentarse á presidencia, perdendo con Maskhádov pero sendo nomeado vicepresidente de Ichkeria.
Na súa intención por conformar un Estado islámico no Cáucaso Norte e de provocar unha
guerra dos musulmáns caucásicos contra o dominio ruso, Basáiev se enfrontou tanto a Maskhádov
como a Moscova. Consolidado como o “home forte” da resistencia militar independentista, Basáiev formou o
batallón Nogal, co que intentou expandir a “yihad” polo Cáucaso norte e, mesmo, con atentados en
Moscova.
A segunda invasión militar rusa en agosto de 1999 resultou
unha oportunidade única para que Basáiev se consolidase como o líder independentista checheno,
en detrimento dun Maskhádov acusado de ter vinculacións con Moscova. Dende entón, Basáiev
utilizou o terrorismo como arma eficaz na súa loita contra Rusia.
Os atentados no teatro Dubrovka en Moscova no 2002 (129 mortos)
e no colexio de Beslán, Osetia do Norte, no 2004 (331 mortes, 186 deles nenos) o consolidaron como un dos
terroristas máis temibles para Rusia e un dos máis coñecidos en Occidente. Foise convertendo
nunha especie de imaxe mítica e heroica para diversos combatentes chechenos. Mesmo, o secuestro e posterior
asasinato de cinco diplomáticos rusos en Bagdad, Iraq, foi felicitado polo propio Basáiev ,xa que
consideraba que era obra dos “irmáns da yihad” e analizado como un posible intento de “internacionalización”
do conflito checheno.
O cálculo ruso
O problema para os independentistas chechenos é que a
morte de Basáiev aconteceu nos días previos á celebración do cumio do Grupo dos Oito,
G8, en San Petersburgo, polo que foi oportunamente presentado polo presidente ruso Vladímir Putin como unha
“vitoria contra o terrorismo”. Pódese especular que Basáiev puidera estar preparando un atentado
de gran calibre en San Petersburgo para entorpecer un cumio vital para Putin.
Liquidado Basáiev, Rusia considera que a actual conxuntura
se presenta como favorable e única para asentar o seu dominio en Chechenia e, por tanto, no Cáucaso
Norte, a súa rexión máis conflitiva pero tamén máis importante por factores
estratéxicos.
A eliminación de Basáiev permitirá a Putin
consolidar a Ramzan Kadírov, como o seu líder de confianza en Grozni. Ramzan é fillo de Akhmad
Kadírov, presidente prorruso trala segunda invasión militar de 1999 e que foi asasinado no 2004 por
un atentado perpetrado na capital chechena polo propio Basáiev.
A partir do 11-S de 2001, Putin enfocou o conflito checheno
baixo os parámetros da “loita internacional contra o terrorismo global”, polo que obtivo o apoio tácito
do presidente estadounidense George W. Bush e dos principais líderes europeos. Esta especie de “silencio
oficial” sobre o que acontecía en Chechenia foi tamén acentuada pola tibia reacción de Nacións
Unidas diante da política de Putin en Chechenia.
Non entanto, as principais ONGs de dereitos humanos, diversos
intelectuais rusos e europeos así como o Consello de Europa, en especial de parte da comisaria Mary Robinson,
veñen acusando a Putin de flagrantes violacións contra os dereitos humanos en Chechenia. A sociedade
civil global, en especial moitos medios informativos, teñen acentuado nas súas críticas a
Putin e amosou ao mundo o drama checheno.
O cálculo estritamente militar de Rusia co respecto ao
conflito checheno permitiu a eliminación dos dous elementos moderados dos independentistas chechenos, como
foron os casos de Maskhádov e Saiduláiev, e do elemento máis radical e conflitivo, como foi
o caso de Basáiev. Anteriormente, no 2002, Rusia había logrado eliminar a outro líder da guerrilla
chechena, un comandante de nome Khattab, de quen se especulaba era o verdadeiro home de Osama ben Laden en Chechenia.
Con estas desaparicións físicas, as repercusións
para a guerrilla chechena están a ser contundentes: non existen relevos populares e poderosos para estes
líderes. Saiduláiev foi prontamente substituído por Doka Umárov pero, ata agora, non
existe un relevo publicamente informado sobre Basáiev. Especúlase que na guerrilla chechena non existe
un líder coa capacidade estratéxica e a crueldade de Basáiev para levar a cabo a súa
guerra contra Rusia.
Por tanto, semella evidente que este escenario favorece ao aliado
de Moscova en Chechenia, o primeiro ministro Ramzan Kadírov, pero este verá a súa posición
completamente asentada na presenza militar rusa en Chechenia. Existen especulacións sobre posibles diverxencias
entre Kadírov e Putin sobre o futuro político de Chechenia, consistentes nun aumento de esixencias
políticas de Kadírov que poden molestar ao Kremlin.
Petróleo e xeopolítica
Parcialmente controlada Chechenia, Rusia espera afrontar o que
de seguro será unha nova etapa na súa política de consolidar a súa hexemonía
no Cáucaso Norte. O problema para Moscova radica en que esta rexión presenta conflitos étnicos
e relixiosos como rexións pertencentes a Rusia como Daguestán, Osetia do Norte, Kabardino-Balkaria
e Ingushetia, e países ex soviéticos como Xeorxia, que complican a viabilidade do dominio ruso.
Pero o principal interese ruso e, en especial, de Putin no Cáucaso
Norte e Chechenia, corresponde á importancia enerxética desta rexión. A pesares da súa
xeografía maioritariamente montañosa, Chechenia posúe importantes xacementos petrolíferos
e grandes reservas de gas natural, así como outros minerais como o sulfuro, importantes para a petroquímica.
Pero o verdadeiro sentido estratéxico e xeopolítico
de Chechenia está en que o seu territorio sirve de paso para os oleodutos e gasodutos do Mar Caspio e Asia
Central cara Rusia e Occidente. A revitalización da industria petroleira rusa, co total control da estatal
Gazprom por parte dos novos “oligarcas” vinculados ao poder de Putin, concentra o seu interese nesta rexión.
Tanto Eltsine como Putin intentaron evitar que a independencia
chechena significara a posibilidade de que o petróleo e gas natural de Acerbaixán e Kazajstán
pasase a Occidente a traveso de Chechenia, Xeorxia e Turquía, grazas a unha especie de canal de transmisión
no Cáucaso, tales como o oleoduto Bakú-Tbilisi-Ceyhan, BTC, recentemente inaugurado. Velaí
as recentes disputas xeopolíticas entre Moscova e Washington por controlar esferas de poder no Cáucaso
e Asia Central.
A importancia xeopolítica do Cáucaso Norte para
Rusia se completa como a necesidade de manter un “espazo vital estratéxico” para suavizar a posible influencia
de rivais como Turquía e Irán, a traveso das comunidades musulmáns caucásicas.
Do mesmo xeito, o control do Cáucaso Norte significa
para Putin a posibilidade de manter baixo o seu control unha especie de “corredor” cara Oriente Medio, concibido
para influír nos acontecementos que están transformando a rexión. Neste sentido, Putin reforzou
os seus lazos con Irán e acaba de inaugurar novas vías de relación con Siria.
Que futuro para Chechenia?
Aínda que é esaxerado considerar que a morte de
Basáiev constitúe un elemento definitivo para a pacificación en Chechenia, resulta obvio que
o actual cálculo político e militar favorece a Rusia e prexudica abertamente aos independentistas
chechenos.
Aos poucos días da morte de Basáiev, un voceiro
dos independentistas chechenos intentou amosar unha estratexia de entendemento con goberno prorruso de Kadírov.
Mesmo, o xefe dos servizos de seguridade rusos, FSB, Nikolai Patrushev, anunciou unha oferta de amnistía
xeral para os combatentes chechenos a cambio da deposición das armas. Existe en Grozni unha sensación
de que, descabezada a ala política e militar dos rebeldes chechenos, consolídase unha oportunidade
para a pacificación do conflito baixo os parámetros de Moscova.
Reforzados Putin e Kadírov, o dilema se formula entre
o novo liderazgo dos rebeldes chechenos e cal estratexia tomarán a partir de agora. Desde o asalto á
escola de Beslán no 2004, non se presentan accións nin combates de gran calibre en territorio checheno
e do Cáucaso Norte, cousa que determina o debilitamento loxístico dos independentistas.
Paralelamente, as tropas rusas e os seus aliados obtiveron éxitos
tácticos coa eliminación física dos seus principais líderes: a ala política
conformada por Maskhádov e Saidulaiev, e a ala dos “señores da guerra”, comandada por Basáiev,
Khattab, Abu al-Walid, Salman Raduiev, Ruslan Gelaiev e Abu al-Saif. Moi probablemente, este factor determine unha
división política entre os sucesores dos separatistas chechenos.
Parcialmente paralizado o conflito checheno, aínda está
por verse o alcance da “chechenización” do Caúcaso Norte e a eventual “internacionalización”
do conflito checheno, tal e como se evidenciou no atentado de Bagdad, ambas estratexias elaboradas por Basáiev
e os seus aliados. Sen embargo, a pesares da superioridade rusa e certos altibaixos nos enfrontamentos, o conflito
checheno aínda dista de atopar unha solución definitiva.
|
