|
O pasado 15 de xuño, Raúl Castro, vicepresidente,
ministro de Defensa e oficialmente nomeado sucesor de Fidel Castro a fronte do goberno en Cuba, realizou un discurso
con motivo do 45 aniversario do Exército Occidental onde consideraba que o Partido Comunista de Cuba, PCC
se constituiría no “garante da unidade dos cubanos”. Raúl Castro cualificou ao PCC como “a institución
que agrupa á vangarda revolucionaria”, que é quen de herdar o liderado de Fidel.
Estas palabras deixaron entrever unha “transición institucional”,
diferente á “sucesión persoal”, manifestada publicamente no V Congreso do PCC en 1997. Esta repentina
viraxe política en favor do PCC foi realizada nun escenario preñado de simbolismo debido á
presenza institucional militar, cousa que lle imprime unha sensación de cambio dentro da estrutura de poder
en Cuba diante da eventual desaparición biolóxica de Fidel Castro.
O “máximo líder da revolución” cumprirá
80 anos o próximo 13 de agosto e, aínda que aparentemente non amose sinais de deterioro físico
ou mental, algunhas fontes internas en Cuba, principalmente diplomáticos estranxeiros, consideran que a
transición está comezando a desenvolverse dun xeito acelerado.
A preponderancia do PCC
Neste sentido, algúns recentes discursos de Fidel permiten
albiscar o desenvolvemento de novos escenarios. En novembro de 2005, diante dunha nutrida concentración
de mozos universitarios na Universidade de A Habana, Fidel Castro pediu ás novas xeracións un maior
esforzo e implicación na tarefa de salvar a revolución socialista en Cuba e os seus logros, diante
da posibilidade de “autodestruírse” produto dos seus “propios erros”.
Do mesmo xeito, nos últimos anos, Raúl Castro
ven realizando unha activa axenda internacional coa finalidade de asumir o seu rol de sucesor anunciado. Mais o
recente anuncio centrado na viabilidade da “transición institucional” en mans do Partido Comunista de Cuba,
permite tamén analizar a posible asunción dunha especie de “dirección colexiada” entre os
membros do partido para os anos inmediatamente posteriores á desaparición de Fidel, un proceso similar
ao que acontecera na ex Iugoslavia á morte do mariscal Josip Broz Tito en 1980.
Como principal institución política e social en
Cuba, o Partido Comunista Cubano conta cunha masiva militancia e unha total presenza na sociedade cubana, traducida
en diversos órganos e estruturas de masas como a Federación de Mulleres Cubanas, a Central de Traballadores
Cubanos, os Comités de Defensa da Revolución, a Alianza Nacional de Pequenos Agricultores, a Federación
de Estudantes Universitarios, a Federación de Estudantes de Ensinanza Media, a Unión da Mocedade
Comunista, as Milicias de Defensa Civil, a Organización de Pioneiros José Martí, a Unión
de Artistas e Escritores e a Unión de Xornalistas.
Velaí a preeminencia do PCC como principal órgano
de representación do Estado, cunha capacidade global para iniciar calquera tipo de reformas e como órgano
clave no futuro proceso de transición. Xunto coas Forzas Armadas Revolucionarias, FAR, o PCC concentra o
factor real de poder en Cuba.
Tutelando a sucesión
Tras 47 anos no poder, Castro consolidou, polo menos dende a
perspectiva institucional e formal, o carácter socialista da estrutura do poder e a sociedade cubana. Nos
seus recentes aínda que escasos discursos, o presidente cubano sostén firmemente o ideario socialista
e o “perigo” que para Cuba supón caer “nas gadoupas do capitalismo neoliberal e os intereses imperialistas
estadounidenses”, no seu esforzo por salvagardar o carácter socialista estatal.
Os irmáns Castro e a dirección do partido saben
perfectamente que a maior parte da sociedade cubana é xoven. Segundo estatísticas oficiais de 1991,
o 50% da poboación naceu despois da revolución, por tanto, tres xeracións de cubanos. Recentes
estatísticas consideran que, para o 2005, esta proporción medrou ata un 70% dos cubanos, en total
oito millóns de persoas nun país de pouco máis de 11 millóns de habitantes.
Estes datos evidencian que a maioría dos cubanos só
coñeceron o sistema socialista e a Fidel Castro como o seu máximo líder, sendo tamén
unha realidade notoria que, no transcurso de todo este tempo, non existiu en Cuba un líder co carisma popular
e o liderado persoal de Fidel Castro.
Para garantir a conservación do sistema no futuro, resulta
patente para o goberno cubano a necesidade de renovar os cadros políticos dentro do Partido Comunista de
Cuba e a estrutura das Forzas Armadas Revolucionarias, coa finalidade de consolidar unha nova xeración de
líderes comprometidos coa revolución socialista e a independencia nacional. Este proceso foi recentemente
cualificado como “revolución dentro da revolución”.
Como este proceso comezou a callar dende hai máis dunha
década, tres nomes xorden actualmente como actores esenciais da transición cubana:
a) En primeiro lugar, o ministro de Relacións Exteriores
Felipe Pérez Roque. Con anterioridade foi responsable de altos cargos dentro das Mocedades socialistas,
rapidamente promovido polo propio Fidel Castro para ocupar altas direccións na estrutura de poder. Os principais
analistas dentro e fora de Cuba o consideran como o verdadeiro “sucesor na sombra”.
En varias ocasións, as aparicións públicas
de Pérez Roque ven estando acompañadas polo propio Fidel Castro, feito que pode indicar a sintonía
entre ambos dirixentes. Amparado pola súa habilidade discursiva, Pérez Roque utiliza en diversas
ocasións a mesma retórica e vehemencia de xestos que o máximo líder da revolución.
b) Outro nome propio é Carlos Lage Dávila, actual
vicepresidente do Consello de Ministros e ministro de Economía, quen se ocupara da política económica
nacional tras da desintegración da ex URSS e a transición polo calvario do “período especial
de crise”. Lage tamén é cualificado como un protexido persoal dos irmáns Castro e unha das
persoas con maior sentido estratéxico e político á hora de interpretar cara onde se dirixe
a Cuba post-Fidel.
c) Un terceiro nome, tendente a aparecer e desaparecer dun xeito
intermitente, é Ricardo Alarcón de Quesada, ex presidente do Consello de Ministros, actual presidente
da Asemblea Nacional do Poder Popular e unha das figuras políticas máis recoñecidas pola sociedade
cubana. A pesar de ser considerado un fiel a Fidel Castro e de manifestar certo cariz radical en moitas das súas
aparicións, Alarcón amosa tamén un interesante sentido pragmático na súa dirección
política.
O papel da disidencia cubana
A actuación da disidencia interna e a súa neutralización,
sexa baixo control político e policial do goberno ou ben produto da mobilización popular dos cadros
sociais comprometidos coa revolución, será tamén un factor a considerar na futura transición
en Cuba.
Neste momento, os principais líderes da oposición
a Fidel Castro son: Oswaldo Payá, Eloy Gutiérrez Menoyo, Martha Beatriz Roque, Elizardo Sánchez
e Vladimiro Roca, figuras pertencentes á configuración dunha incipiente sociedade civil, formada
nos últimos dous decenios. Estes líderes tiveron unha importante actuación no fortalecemento
do “Grupo dos 75”, que acubilla a varios disidentes, algúns deles condenados no 2003 polo goberno cubano
a prolongadas penas de prisión.
No seno da disidencia cubana existen diverxencias e fisuras.
Nunha xuntanza a nivel nacional realizada en maio de 2005 na casa de Beatriz Roque evidenciou a división
entre “moderados” e “radicais”. Esta marcada fractura e a realidade de que aínda só contan con centos
de simpatizantes publicamente adscritos, condiciona á disidencia cubana na súa potencialidade real
como axentes do cambio na transición e permite a Fidel Castro manexar unha disidencia politicamente débil.
Os seus principais líderes non semellan buscar unha saída
violenta ou unha transición sen contar coa actual estrutura de poder. Para varios destes dirixentes civís,
a firmeza en defender cambios democráticos e a apertura política non van separadas da necesidade
de alcanzalos por medio do consenso e a participación popular. Nesta orientación atoparíase
tamén a posición oficial da Igrexa Católica, cunha parcial presenza social e tendente a negociar
co goberno os mecanismos da transición.
Pero outros disidentes consideran a actual conxuntura como unha
oportunidade única para romper coa estrutura de poder en Cuba e propiciar cambios acelerados, esperando
un activo apoio dende EEUU. Entre varios destes líderes existen, mesmo, acusacións mutuas de colaboración
co goberno de Castro, tal e como manifestara hai un ano o propio Payá sobre as verdadeiras intencións
de Beatriz Roque.
A diferenza dos procesos de transición post-comunista
en Europa do Leste, a disidencia cubana non conta con grupos nin líderes con repercusión popular
similares aos casos de Vaclav Havel na ex Checoslovaquia ou Lech Walesa en Polonia. As constantes acusacións
externas de violación dos dereitos sociais e políticos por parte do goberno de Castro cara os disidentes,
constitúen o principal vehículo de transmisión das súas demandas a nivel internacional.
Velaí que o seu papel non sexa exactamente tan decisivo na transición post-Fidel, produto tamén
das súas desvantaxes co respecto ao poder do PCC.
O exilio cubano
Un apartado merece analizar a situación política
da diáspora cubana, principalmente radicada en Florida aínda que tamén en países europeos
como España, e as súas posibilidades dentro do futuro político de Cuba.
Aínda que segue a concentrar considerable influencia
nos círculos políticos de Washington, especialmente dentro do Partido Republicano, o principal grupo
do exilio cubano é a Fundación Nacional Cubano Americana, FNCA, creada por Jorge Mas Canosa en 1981.
Este organismo reduciu parcialmente a súa preeminencia
na política estadounidense no que atinxe aos asuntos cubanos tras do deceso do seu fundador en 1997, principalmente
diante a ausencia dun líder visible e de consenso. Paralelamente, a FNCA recibiu moitas críticas
polo autoritarismo do seu fundador, a súa recalcitrante política contra do goberno de Fidel Castro
e sinais de intransixencia diante outras alternativas máis moderadas para a transición en Cuba.
Actualmente, existe un debate interno dentro da FNCA, principalmente
de orixe xeracional, entre os “pragmáticos” que esperan abrir canais de negociación co goberno cubano
para vertebrar a transición, e a tradicional “liña dura”, orientada en radicalizar as súas
posicións, apoiar o embargo estadounidense e pechar canais de diálogo.
Outros grupos con menor ou escasa influencia son:
a) O grupo dirixido por Huber Matos, ex comandante da revolución
cubana, que propugna unha revolta popular encabezada por sectores disidentes das FAR.
b) A Junta Patriótica Cubana, representante dos sectores
radicais que anteriormente estiveran imbricados no grupo armado Alpha 66, responsable de varios atentados terroristas
contra obxectivos cubanos.
c) O grupo dirixido por Juan Ruíz, tamén conservador
e radical, principalmente localizado en Miami.
d) A Plataforma Democrática Cubana, integrada polo Partido
Demócrata Cristiá, PDC; a Unión Liberal Cubana, ULC, e a Coordinadora Social Demócrata,
CSD. Estes movementos políticos no exilio posúen apoios dentro da Internacional Liberal e Demócrata
Cristiá, especialmente en Europa e América Latina.
No caso español, existen organizacións vinculadas
ao exilio como a Fundación Hispano Cubana, a Asociación Española Cuba en Transición,
Plataforma Cuba Democracia Ya!, Puente Familiar con Cuba, Unión Liberal Cubana, Comité de Apoyo al
Proyecto Varela e o Comité Cubano Pro Derechos Humanos, con considerable presenza nos medios de comunicación,
especialmente por parte de escritores como Carlos Alberto Montaner e Raúl Rivero, este último liberado
de prisión en Cuba por mediación do goberno de Rodríguez Zapatero.
O exilio cubano en España presentou no 2004 un documento
á Unión Europea no que se demanda a intensificación do diálogo co goberno e sectores
sociais en Cuba, a defensa dos dereitos humanos, a reforma lexislativa e a urxente cooperación económica.
Tras do caso do neno Elián González e a súa
repatriación a Cuba por parte das autoridades estadounidenses en 2000, os diversos grupos do exilio cubano
comezaron a perder influencia política en Washington, sendo o caso máis notorio o retroceso deste
apoio á FNCA. Tampouco existe sintonía entre os intereses e os mecanismos de transición manexados
polo exilio cubano e as demandas e alternativas da disidencia anticastrista que habita en Cuba.
En termos xerais, o exilio cubano terá o seu papel na
transición, pero non será decisivo e estará limitado aos contactos e negociacións entre
os gobernos estadounidense e cubano.
O papel de Washington
Ao tempo, en Washington semellan dispostos a “gañar terreo”
para posicionarse cara a posible Cuba postcastrista. A “Comisión para a Asistencia a unha Cuba Libre”, creada
no 2003, anunciou o pasado 10 de xullo, en boca da secretaria de Estado Condoleeza Rice, a súa estratexia
denominada “Compromiso cos cubanos”, baseada en outorgar “asistencia prioritaria a un goberno cubano de transición
que organice unha elección multipartidaria libre e imparcial”.
Neste sentido, o comité propón unha axuda calculada
en 80 millóns de dólares, uns 63 millóns de euros, para os dous próximos anos, que
procura en palabras de Rice “romper o bloque informativo do réxime” e apoiar aos grupos opositores, mellorar
o seu acceso aos medios informativos e electrónicos, financiar intercambios educativos e apoiar iniciativas
internacionais destinadas á transición política.
Este organismo semella actualmente confluír como o principal
elemento de influencia dentro da administración estadounidense, principalmente do presidente George W. Bush,
para operar nas primeiras reaccións de Washington cando aconteza o deceso físico de Fidel Castro.
Asemade, esta comisión gobernamental de alto nivel pode
tamén amortecer as demandas e intereses existentes dentro do exilio cubano, así como doutros grupos
de presión ou lobbies estadounidenses, principalmente económicos, interesados nunha apertura económica
na illa caribeña, e da disidencia política dentro de Cuba, non necesariamente ligada aos intereses
da diáspora.
Pero para Washington e, especialmente para o presidente Bush,
monitorear a transición cubana supón un asunto de grande importancia para a política hemisférica
estadounidense nos próximos anos, principalmente polos cambios políticos que se están a operar
neste momento en América Latina.
Unha atención especial para Washington semella localizarse
na relación estratéxica entre Cuba e Venezuela, considerablemente por factores políticos,
enerxéticos e de seguridade. Para Washington, a especial relación de Fidel co presidente Hugo Chávez
e a presunta influencia que exerce sobre o mandatario venezolano, así como a posible expansión rexional
do eixe A Habana-Caracas, constitúe un elemento de considerable preocupación para Washington á
hora de analizar a transición en Cuba.
Sobrevivirá a revolución
a Fidel?
Quizais o maior enigma sobre a transición cubana sexa
o feito de analizar ata qué punto a revolución socialista principiada en 1959 poderá continuar
como marco de referencia para a sociedade.
Como factor de cohesión social, o carácter nacionalista
da revolución cubana permitiu afondar na construción política dunha forte identidade nacional,
especialmente nas relacións de Cuba co mundo exterior e, dun apartado específico, a respecto de EEUU.
Tanto como os avances sociais, principalmente en materia sanitaria e educativa, este factor nacionalista seguramente
continuará exercendo unha influencia capital como marco de referencia para a Cuba post-castrista.
A ausencia de personaxes coa capacidade política e o
carisma de Fidel Castro, elemento que determina a actual concentración institucional da transición
en mans do PCC e, indirectamente, das FARC, supón tamén algúns riscos para a actual estrutura
de poder. Con certeza, a mediano prazo, existirán presións internas e externas dirixidas a propiciar
unha apertura política gradual do ríxido sistema de poder en Cuba, así como dos medios informativos.
A pesares do recente xiro cara a unha maior centralización
política en torno ao PCC, así como do tímido proceso de apertura económica iniciado
tras da caída da ex URSS, a estrutura de poder cubana post-castrista tentará tutelar ou ben moderar
a futura disidencia política e os cambios que se agardan. Mais este escenario estará tamén
influenciado polas presións externas, principalmente dende Washington e do exilio cubano. Manexar estas
presións externas será unha das tarefas máis difíciles para o proceso de transición
en Cuba.
Segundo especulan algúns analistas, o esperado pragmatismo
de Raúl Castro, Felipe Pérez Roque e Carlos Lage podería propiciar unha tímida apertura
de relacións con Washington, especialmente en materia comercial, abafando, deste xeito, á “liña
dura” do exilio cubano. Paralelo ao proceso de relacións con EEUU, a Unión Europea seguirá
fomentando o seu papel de moderador da transición cubana, con especial participación do goberno español.
Os retos futuros
Outro factor político da transición será
cómo contribuír á flexibilización da ríxida estrutura burocrática do
poder, así como o combate da corrupción administrativa e os cualificados “roubos ao Estado”, criticados
publicamente por Fidel Castro nos derradeiros meses dentro do seu programa para combater o fraude administrativo.
Mesmo máis que o aspecto político, vai ser necesario
fomentar un amplo e profundo programa de medidas económicas, a fin de superar os difíciles niveis
socioeconómicos, as constantes crises enerxéticas, a sub-ocupación laboral e a carestía
de produtos básicos.
Segundo estatísticas occidentais, a economía cubana
experimentou un impresionante crecemento do 9% no 2005, principalmente grazas ao subministro enerxético
dende Venezuela e as actividades do turismo. Pero a tutelada apertura económica, principalmente en materia
turística, realizada a mediados dos noventa, fomentou tamén unha marcada fractura social, especialmente
no que se refire á posesión de divisas e produtos estranxeiros.
Estímase que esta situación de carestía,
engadida aos déficits de subministro enerxético, podería provocar un clima de descontento
social a curto ou mediano prazo.
Unha nova etapa
A pesares das dificultades, o novo Plan Económico e Social
e o Proxecto de Lei de Orzamento 2006, prevén investimentos calculados en 4.000 millóns de dólares
en parques automotor e ferroviario, así como a apertura á iniciativa privada estranxeira, especialmente
no sector enerxético e turístico.
En materia de relacións exteriores diplomáticas
e comerciais, Cuba atravesa na actualidade por unha relación privilexiada con China, Venezuela e Irán,
principalmente en materia enerxética e financeira, mentres mantén á Unión Europea como
principal vehículo de apertura cara os países occidentais.
Do mesmo xeito, e xunto aos gobernos de Hugo Chávez en
Venezuela e Evo Morales en Bolivia, o goberno de Fidel Castro está reactivando as súas redes de solidariedade
internacional así como a súa asistencia en materia sanitaria e educativa dentro do contexto latinoamericano,
a traveso tamén dunha activa diplomacia, parcialmente favorecida polo o recente xiro político á
esquerda en América do Sur.
Na súa pretensión por atopar canais de apertura
ao exterior, que lle permitan diminuír a abafante política que emana dende Washington, Cuba tenta
moldear os mecanismos da súa transición. Existe unha evidente estabilidade política en torno
ao PCC e a actual estrutura de poder, pero resta coñecer cómo serán as reaccións internas
e externas unha vez Fidel Castro xa non estea e qué implicacións terán no futuro de Cuba.
|
