Presenza-Opinión   / Latinoamérica
|
||||||||||||||||||||||
| Entrevista a Frei Betto “Hai que facer da fame un problema político” Por Lara Barros Alfaro (Tempos Novos, decembro/2005) |
||||||||||||||||||||||
|
Frei Betto: É o programa prioritario do goberno Lula: asegurar a 53 millóns de persoas, que son 11,4 millóns de familias, tres racións de alimento por día. Fome Zero foi capaz de chegar a 8 millóns de familias e posiblemente a finais do 2006 chegará ás 11,4 millóns previstas. Grazas á distribución de rendas que Fome Zero promove e ao seguimento que se fai da poboación brasileira máis pobre, Lula obtén nestes sectores o seu maior apoio, o que lle pode garantir a reelección a finais do 2006. É un programa social avanzado, pero para ter éxito precisaría ser complementado con outras reformas socias como é a reforma agraria, a cal presenta unha axenda moi atrasada.
Lara Barros: ¿E como valora a implementación de dito programa? ¿Qué dificultades atopou? Frei Betto: O programa é un éxito mais ten tido moitas dificultades, como amosa o feito de que mudara de ministro despois dun ano de vida. Ao principio tivo unha forte capitalidade. En cada cidade que acollía o programa había un comité xestor, había moita participación da sociedade civil, e agora o programa depende moito das estruturas do poder público. Na súa orixe, Fome Zero deseñaba unha sinerxía de todos os ministerios, de todos o sectores... e acabou sendo un programa ligado a un ministerio que foi creado para iso. É dicir, o programa non conseguiu as reformas das estruturas para facer que os seus avances se convertan en reformas irreversibles, e se o goberno cesase a distribución de rendas non sei se habería continuidade, que acontecería... Lara Barros: Sorprende a súa renuncia hai case un ano ¿cales foron os motivos?
Lara Barros: ¿Isto ten defraudado as expectativas de cambio que Lula xerara nun principio? Frei Betto: Exactamente, no caso do Movemento dos Sen Terra, por exemplo, polo atraso da reforma agraria, onde os pasos están sendo tímidos. Os movementos populares non están contra o goberno pero si son críticos co goberno; o certo é que politicamente non queren dar reforzos ás críticas da oposición de Lula, noutras palabras, non queren facer fronte coa dereita. Son críticos pero queren que Lula siga sendo o presidente do país. A nosa esperanza é que estas críticas presionen a Lula para facer reformas significativas no seu segundo mandato, non sei si será posible, eu teño a miñas dúbidas de si Lula vai conseguir avanzar máis do que avanzou. Pero, de calquera maneira, nós sabemos que o Brasil é mellor con Lula que sen Lula, porque a alternativa é a volta do goberno de Cardoso que está moito máis identificado cun programa neoliberal.
Frei Betto: Primeiro, ás limitacións que a propia elite brasileira impón. Lula chegou ao goberno mais non necesariamente ao poder, el ten poder mais non todo o poder, a elite, o capital financeiro, o FMI, a OMC ten moito máis poder que el. Cando el chega ten apenas o 30% de apoio no Parlamento, ten que negociar co outro 70%, cos industriais brasileiros conservadores. Son limitacións obxectivas, non son culpa del, pero, a pesar diso, eu creo que no primeiro ano de goberno desperdiciou un capital político demasiado grande que lle tería permitido máis ousadía, como por exemplo ter levado a cabo a reforma agraria ou reducir drasticamente as taxas de interese que hai no Brasil, mais para tranquilizar ao mercado el non o fixo, e aí penso que perdeu unha grande oportunidade histórica. É no cinto industrial de Sao Paulo onde coñece ao actual presidente brasileiro Lula da Silva, e onde asiste á fundación, hai xa 25 anos, do Partido dos Traballadores ¿Que diferenzas atopa entre o PT dos anos 80 e o PT agora no goberno? Hai unha diferenza conxuntural e outra ontolóxica. A conxuntural é que naqueles momentos nós viviamos na ditadura e había a esperanza dun camiño para o socialismo, en parte debido ao éxito da revolución Sandinista. Hoxe esta conxuntura mudou radicalmente e o PT sóubose adaptar a un proceso democrático, non violento, aínda que en verdade nunca foi un partido revolucionario, pero si tiña no seu horizonte político a construción do socialismo. A mudanza ontolóxica é que o PT propuña mudanzas moi radicais nas estruturas brasileiras e unha vez no goberno iso non sucedeu, en parte por razóns obxectivas derivadas da estrutura social brasileira como xa dixen, pero tamén faltou vontade política para axilizar determinadas reformas sociais. En resumo, o PT chegou ao goberno cun proxecto de reelección, de como manterse no poder, e non cun proxecto de nación. A pesar de todo, o PT está facendo un bo goberno comparado cos anteriores. Lara Barros: ¿Está en crise despois de tres anos de goberno e dos escándalos de corrupción que foron saltando aos medios de comunicación nos últimos meses? Frei Betto: Si, está pasando unha crise moi grande de identidade, porque o PT obxectivamente deixou de ser un partido de esquerdas, voltouse moi pragmático en función do reparto de despachos de poder mais sen un proxecto claro de Brasil. Amais se afastou dos movementos populares e aceptou filiacións ideolóxicas de persoas que teñen comprobadamente unha traxectoria política contraria aos principios do PT. Polo tanto, hoxe pasa por unha crise de identidade e iso no proceso político das elección do ano que ven vai ser moi cobrado ao PT. Moitas persoas agora non teñen a mesma confianza que tiñan antes e vanllo cobrar, non van a votar sen antes saber cal é o verdadeiro proxecto do PT. Por outro lado, as denuncias de corrupción teñen fundamento. Alcanzan a un pequeno grupo na dirección do PT que así desgasta moito a esquerda e dá moita munición á dereita para atacar ao goberno Lula. Porén, Lula non ten nada que ver con esta corrupción, el mesmo declarou que foi traizoado. Tamén sabemos que hai unha esaxeración nas denuncias, como as denuncias que son reais non foron suficientes para desprestixiar a Lula, tamén se empezaron a inventar moitas mentiras e unha delas que o PT tería recibido diñeiro de Cuba; en fin, como declarou un líder do PT, de aquí a pouco teríamos recibido diñeiro de Ben Laden! Entrouse nunha onda de denuncias que, na miña opinión, acaba desgastando moito máis a quen denuncia que ao denunciado. Neste momento, todo indica que a pesar das denuncias Lula haberase de recuperar. Lara Barros: Ao manterse a imaxe de Lula aparte dos escándalos ¿cre que pode provocar un afastamento respecto ao seu partido? Frei Betto: Non, eu creo que non, porque cando os escándalos apareceron era o PT o que non quería as investigacións no parlamento e Lula fíxoo voltar atrás e dicir: nós imos apoiar as investigacións; e Lula demoleu todos os líderes do PT e tirou ministros do seu goberno para voltar a ser o dirixente do partido. Actuou con presteza, foi moi intelixente cos cambios e houbo un saneamento do PT, as persoas que participaron na corrupción foron afastadas. De modo que non creo que Lula poda afastarse do PT porque é o grande símbolo, el é fundador do PT e o resultado da historia da súa militancia é a súa chegada ao goberno. Lara Barros: O PT é un símbolo da esquerda tanto en Brasil como en América Latina, neste contexto ¿cal é a situación da esquerdas a día de hoxe? Frei Betto: Ben, neste momento a esquerda está moi divida pola crise do PT, porque tiña antes neste partido o seu mellor canal de expresión. A súa evolución no goberno levou a moitos parlamentarios a deixar o PT e ir para outros partidos de esquerda con menos representación. Agora, eu considero que é importante revalorizar o PT, aínda que eu non sexa afiliado a ningún partido, pero é importante estar ao lado do PT, e creo que, ata que se defina o cadro das eleccións do ano que ven, imos continuar divididos. Ou sexa, a crise só vai ser superada a partir do momento de que se defina o perfil do goberno que vai tomar o poder en xaneiro do 2007, sexa Lula sexa outra persoa. Lara Barros: ¿Como describiría a política exterior que está levando a cabo Brasil nestes momentos? Frei Betto: Diría que o 80% da política externa do Brasil é moi soberana, moi honrada, sobre todo o feito do Brasil ter refutado o ALCA e ter revitalizado o MERCOSUR aproximándoo ao Pacto Andino. Amais, Brasil ten tomado unha posición clara en defender a soberanía de Venezuela e a soberanía de Cuba, da súa reintegración nos organismos multilaterais. Tamén busca a reaproximación con África, perdoando débeda externa a moitos países da África, así como tamén lle ten perdoado a débeda a Bolivia. Lula fai un eixo Brasil, India, China, moi importante, e é o primeiro presidente que vai ao mundo árabe; ata agora había unha barreira imposta por EEUU impedindo unha aproximación comercial ou diplomática máis estreita con esa área. Lula conseguiu todo isto. Aínda que, ben é certo que ten uns detalles cos que eu persoalmente non estou dacordo, como por exemplo a introdución dos transxénicos. Mais creo que é o único, porque Lula ten batallado moito contra a política de subsidios agrícolas de EEUU e Europa Occidental que deforman as relacións comercias Norte-Sur. Lara Barros: ¿Cal é o seu papel no contexto latinoamericano? Frei Betto: Ao meu ver, Brasil contribúe dando un testemuño de soberanía, de acreditar nos propios recursos internos. Brasil non quere exportar un modelo, quere axudar aos países de América Latina a rescatar o seu sentido de soberanía, a dialogar coas grandes nacións, as nacións máis ricas, de igual a igual, e non como submisas. Penso que é a grande contribución de Brasil, un modelo latinoamericano que hai que buscar xuntos, por iso Brasil ten valorizado tanto aos pobos, tanto latinoamericanos como brasileiros. Neste senso, a actitude de Brasil fronte a ALCA e a actitude de Brasil en Cancún fronte a OMC, articulando un grupo de 20 países que non aceptou as propostas da OMC, ten amosado a Brasil como un líder portavoz do Terceiro Mundo. Agora por iso opta a un asento no Consello de Seguridade da ONU, non está fácil, pero hai quen pensa tamén que iso vai ser un avance para os países periféricos. Lara Barros: Chávez en Venezuela, Kirchner na Arxentina, Lula en Brasil, Tabaré Vázquez no Uruguai, as revoltas en Ecuador e Bolivia que se sucederon este ano... ¿se está vivindo un proceso de rexurdimento da esquerda (ou centro esquerda) en Sudamérica? Frei Betto: Si, é moi positivo; despois de anos de ditadura hai unha insatisfacción do electorado coa dereita, con aqueles que sempre foron aliados con EEUU e hai un desexo de mudanza. Infelizmente non sempre os políticos que eliximos son capaces de dar os pasos significativos que esperaríamos, mais a contradición está creada. A derrota de Gutiérrez no Ecuador foi extremadamente positiva, na Bolivia foi tamén moi positiva, e o fracaso do ALCA no Mar do Prata tamén. En fin, nós temos que esixir, como electorado pobre de América do Sur, máis mudanzas, aínda que non é fácil, son difíciles e eu espero que os nosos gobernos teñan sensibilidade para promovelos, de non facelo temo que a situación se radicalice e de novo se veña a falar de procesos revolucionarios en América Latina. Lara Barros: ¿É unha esquerda diferente a dos anos 70? Frei Betto: Moi diferente, porque hoxe non tes unha esquerda ideoloxizada arredor dun concepto marxista, tes unha esquerda ligada a mudanzas sociais, a preocupacións medio ambientais, cun planeamento máis amplo, máis utópico no bo sentido da palabra, como é o Foro Social Mundial. Hoxe, non queremos só desdeñar ao capitalismo, queremos tamén deseñar un novo perfil dun outro mundo posible, unha esquerda que leve conta de todo aquilo que é importante na vida do pobo, unha esquerda que tamén inclúe na súa axenda as cuestións da muller, a cuestión das relacións de xénero, a cuestión racial, indíxena... En fin, penso que é unha esquerda máis madura, menos sectaria, máis intelixente, aínda que tamén con moitos baleiros, por exemplo de cómo ser esquerda sen copiar modelos da dereita, como ten acontecido coa corrupción. Lara Barros: ¿E cre que de todo isto poda acabar xestando un modelo de desenvolvemento alternativo? Frei Betto: Si, é o que máis estamos buscando, un modelo de desenvolvemento sustentable, máis volcado para o mercado interno que para o mercado externo, aínda que o goberno Lula non estea nesa dirección. Teoricamente era esa a proposta del, pero esa proposta non foi logo abrazada, ao contrario, aínda se valorizou moito máis a exportación, o agronegocio en detrimento da agricultura familiar e do mercado interno. Máis eu penso que o camiño é por aí, América Latina é excesivamente rica en recursos naturais, materias primas, en capacidade de traballo do pobo, en creatividade, pero aínda ten unha economía voltada cara os grandes centros metropolitanos, con moita preocupación en atraer capitais externos. Eu creo que nós necesitamos ter gobernantes que ousen contar cos recursos propios. Lara Barros: Tras a súa experiencia de traballo no Programa Fome Zero ¿qué conclusións saca do seu achegamento ao fenómeno da fame? Frei Betto: As causas da fame teñen que ver coa desigualdade que existe no mundo. Hai catro factores que causan maiormente a morte precoz no mundo: as doenzas como a SIDA ou o cancro, os accidente de traballo ou de tránsito, a violencia en forma de homicidio, guerra, terrorismo, e a fame. Dos catro factores a fame é o que mata máis, pero é o que sen embargo menos mobiliza, e ¿por que? Porque é o único que fai distinción de clase, a fame solo mata miserables. Polo tanto, temos que converter a fame nunha cuestión política como aconteceu coa escravitude e coa tortura, que durante séculos se consideraron legais, xustas e lícitas, ata que se transformaron nunha cuestión política. Un problema social só termina cando se transforma nunha cuestión política. Por iso é moi importante colocar a fame en termos políticos para que algún día tamén se considere como grave violación dos dereitos humanos e crime desprezable. Segundo a ONU, dúas terceiras partes da poboación mundial, viven por debaixo da liña da pobreza, con menos de 2 dólares por día, e son 842 millóns de persoas as que pasan fame. Temos o grande desafío de atopar as causas da fame, ou sexa, non alcanza querer traballar os problemas sociais a partir dos seus efectos, non serve erguer muros en Europa para evitar a inmigración, temos que saber por que hai inmigración, por que hai fame, por que hai droga... Esta é a cuestión fundamental, traballar as causas. Lara Barros: Sexa en Brasil ou na África Subsahariana, ¿comparte a fame un esquema común? Frei Betto: Si, é un problema común. Hai unha excesiva mercantilización dos alimentos, de tal forma que ás portas dun supermercado podes atopar xente morrendo de fame. Os alimentos teñen agora valor de mercado e a alimentación se transformou nun dominio, nunha arma en mans das grandes corporacións transnacionais. Tamén hai grandes mentiras como a de que os transxénicos van a axudar a acabar coa fame no mundo, mentira!, os transxénicos van a axudar a encarecer os alimentos, porque están ameazando aos cultivos naturais, poden destruír o equilibrio ecolóxico. Todo iso, presenta un futuro complicado, parece que non hai ningún esforzo efectivo para erradicar a fame. Lula ten intentado mobilizar á ONU e conseguiu a sinatura duns cen países na súa campaña contra a fame no mundo, máis non se atopou o xeito de crear un fondo para comezar; eu non sei que futuro nos agarda neste sentido. Lara Barros: Neste senso, ¿cre que a comunidade internacional non fai o suficiente en relación a esta problemática? Frei Betto: Os gobernos nin sequera cumpren a directriz da ONU de destinar á cooperación internacional o 0,7% do seu PIB, os gobernos son responsables e están equivocados porque pensan que a pobreza está ao outro lado do mundo, e non, Nova Orleáns e París agora o amosan, que a pobreza está deste lado tamén, e non vale escondela, dalgunha maneira vai a aparecer. Hoxe temos a guerra e o terrorismo e como quen di a guerra é o terrorismo dos ricos e o terrorismo é a guerra dos pobres. O maior escándalo do século XXI é a convivencia do desenvolvemento tecnolóxico, que se fale de crear clons ou ir a Marte, coa fame. É un escándalo convivir hoxe coa fame, é o fracaso do capitalismo, se fala moito da quebra do socialismo pero o capitalismo fracasou, vai ben para un terzo da poboación mundial pero para dous terzos é un fracaso; hai que buscar un sistema máis convincente cos dereitos humanos... Lara Barros: Todo isto ten moito que ver co proceso de globalización... Frei Betto: Claro, eu a caracterizo como globocolonización, é unha imposición ao planeta dun modelo de sociedade que é o que predomina na Europa occidental, EEUU e Canadá. Hai que crear, pola base, unha globalización da solidariedade entre os movementos sociais, entre a sociedade civil, e nesa dirección o Foro Social de Porto Alegre, o Foro Social Mundial, é un símbolo moi forte dese futuro de globalización da solidariedade. É por iso que a cooperación internacional debe ir non só de goberno a goberno, senón tamén de goberno a movementos sociais e entre os propios movementos. Hai que crear redes de solidariedade, o cambio vai saír da nosa esperanza, da conciencia de que ou ben creamos un mundo mellor para todos ou ben imos ter un mundo cada vez máis conflitivo, máis violento. Lara Barros: É vostede autor de máis de 50 libros, tanto de ensaio como de ficción, ¿que é o que busca a través da literatura? ¿que é o que quere expresar? Frei Betto: Busco sacar para fóra os meus anxos e demos; iso é o que busco. Eu se fico vintecatro horas sen escribir estou mal, como se me faltase o ar, a miña sintonía coa vida e co mundo parte pola palabra escrita, pola literatura. Non busco expresar ningunha mensaxe, eu busco expresarme como cidadán no mundo, busco acender un “misto” de fósforo para eu mesmo chegar mellor ás cousas, e se iso sucede é o óptimo. |
||||||||||||||||||||||
|
Lara Barros Alfaro é colaboradora do Igadi. |
||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||
|
ÚLTIMA REVISIÓN: 26/11/2005 |
