Tempo Exterior nº 4 segunda época - xaneiro/xuño 2002
|
| Venezuela e a acción exterior de Galicia |
|
Mónica Lorenzo |
|
I. Introducción A globalización é unha realidade innegable presentada cun conxunto novo e complexo de características nas relacións entre os estados, que tiveron que comparti-lo seu espacio con actores novos e da máis diversa índole. Os cambios globais no ámbito internacional e as transformacións nas características dos estados nación no seu ámbito interno fixeron aínda máis complexo o obxecto de estudio das relacións internacionais, agora as relacións mundiais de estados e municipios convertéronse nun elemento importante da estructura internacional/global contemporánea. En efecto, o feito de que tradicionalmente as relacións exteriores dun país eran exercidas polos gobernos centrais deu paso a un conxunto de accións onde participan tanto actores intra-estatais descentralizados como actores intra-estatais a nivel central, que van máis alá dos ministerios de relacións exteriores, ó igual que outros actores multilaterais e privados(1). Esta nova característica da estructura e a dinámica das relacións internacionais xorde como consecuencia, no político, de transformacións da axenda da política exterior, que se fai máis complexa ó incorporarse temas non propiamente políticos, alleos ós da seguridade, así como tamén ó desdebuxarse a separación entre os asuntos domésticos, co que se transforma tamén a axenda de política interna dos estados(2). En tal sentido un dos cambios máis significativos que sufriu a política interna dos estados é, sen lugar a dúbidas, o proceso de descentralización que experimentaron algúns países, o cal, entre outras cousas, significa a posibilidade de ampliar e diversifica-lo ámbito da política exterior, na medida en que rexións e localidades practican unha sorte de accións exteriores que poden ser subordinadas, paralelas, dependentes, complementarias ou autónomas, pero que en todo caso abren un abano de posibilidades para o seu estudio e proxección(3). Venezuela non escapa a esta realidade, aínda cando é innegable que actualmente atravesa por unha crise en tódalas súas ordes, o proceso de descentralización e os intentos para fortalecelo non se fixeron esperar. En 1989 foi aprobado un conxunto de leis que permiten a elección popular e directa dos gobernadores de estado que ata ese momento eran funcionarios designados polo presidente da República e os alcaldes dos municipios que non existían con anterioridade, senón que existían presidentes dos concellos municipais. Isto, co fin de estimula-la asunción de competencias explícitas e específicas de certas áreas que establece o marco legal, por parte dos niveis subnacionais do goberno. Outro aspecto importante é que o nivel de autonomía financeira dos niveis subnacionais do goberno é escaso. As gobernacións e alcaldías dependen na súa gran maioría de transferencias de fondos nacionais centrais. Aínda cando os municipios teñen máis fontes propias de financiamento cós estados a través da recadación de impostos. A nova Constitución de 1999 deixa aberta unha porta para a creación de fontes impositivas para os estados, pero non especifica unha materia propia para elas(4). É por esta razón que se ben é certo que a práctica da política exterior foi maiormente estatal e centralizada, a penas hai uns poucos anos obsérvase unha diplomacia “paralela”, ou un conxunto de accións exteriores dos niveis rexionais e locais en Venezuela, orixinada polos efectos recentes do proceso de descentralización interna, a falta de recursos para estes niveis, polas demandas internacionais fundamentalmente, aínda que ditas accións son case imperceptibles polo seu carácter; efectivamente hai datos importantes que revelan a súa existencia. Esta é unha realidade que se fai presente e que ata agora en Venezuela espertou pouca preocupación polos analistas, polo que a bibliografía existente sobre este tema non é tan numerosa. Este traballo busca relacionar, tomando en conta os ámbitos, o criterio e o alcance, os temas da política exterior de Venezuela, da descentralización e as relacións internacionais das rexións venezolanas cun estudio de caso: a relación entre a Comunidade Autónoma de Galicia e Venezuela. En tal sentido considérase apropiado para a recolección dos datos, a metodoloxía das entrevistas abertas ós actores sociais e políticos; nacionais, rexionais e locais considerados de interese para a investigación. A selección deste procedemento de investigación obedece, principalmente ó carácter novidoso destas actividades da CCAA en América Latina e, por conseguinte, á escaseza de información sobre o tema. En todo caso, como primeira aproximación a esta nova dimensión das relacións internacionais, resulta de moita utilidade. Así, o cuestionario deseñado como instrumento para a entrevista está constituído coas seguintes preguntas: 1) ¿qué tipo de relacións cre vostede que existen entre a Comunidade Autónoma de Galicia e os diferentes niveis do Estado e a sociedade civil venezolana?; 2) ¿coñece vostede algunha actividade, proxecto ou calquera iniciativa sobre esta materia?; 3) ¿cal é a avaliación que vostede fai destas actividades?; 4) ¿cómo cre vostede que percibe o goberno central español estas actividades desenvolvidas polas comunidades autónomas españolas en xeral e a de Galicia en particular?; 5) ¿quen cre que nos podería dar algunha información adicional sobre estes temas? A investigación levouse a cabo en dúas etapas. Na primeira fase, acudiuse ante os niveis centrais do goberno: o Ministerio de Relacións Exteriores e o Ministerio de Planificación e Desenvolvemento de Venezuela, a Embaixada do Reino en España e a Axencia Española de Cooperación Internacional e, por último, o Programa das Nacións Unidas para o Desenvolvemento. A segunda etapa incluíu na análise as sedes venezolanas da Comunidade Autónoma de Galicia (especificamente ás asociacións civís ou clubs que agrupan ós inmigrantes como a Irmandade Galega de Venezuela, por exemplo), a institucións relacionadas cos niveis locais de goberno (Fundacomún, por exemplo), e as organizacións non gobernamentais. Na primeira fase, a escasa información sobre o tema foi considerable. Iso, en si mesmo, é un dato significativo: de existir actividades da CCAA en Venezuela, as mesmas terían un carácter paralelo e non en forma complementaria á política exterior do nivel central español. Na segunda etapa a información acadada foi maior, o que suxire outro dato a tomar en conta en próximos traballos: dado o paralelo da política exterior das CCAA, os contactos internacionais prodúcense nos niveis locais, polo que son difíciles de percibir. Unha vez descrita a metodoloxía utilizada para a investigación vexamos cáles foron os resultados da mesma, para determinar así, se na práctica se poden entende-las relacións internacionais dende un novo ámbito.
Tal e como se comentou anteriormente, Venezuela sufriu no seu ámbito interno un conxunto de transformacións de tipo político, institucional, xurídico, social e económico. Un destes cambios é, sen avalialo como tal, o proceso de descentralización que é a transferencia dalgunhas competencias dende o nivel central da administración pública ós niveis rexionais e locais da mesma. Estas competencias están contempladas especificamente no marco xurídico venezolano que regula esta materia, sen embargo, cando observamos na práctica as actividades que os niveis da descentralización realizan, efectivamente hai un conxunto delas que van máis alá das competencias que lle foron transferidas por lei. En tal sentido, existe un baleiro xeral ó respecto que deixa un espacio de discrecionalidade que permite, entre outras cousas, ós estados e municipios realizar unha sorte de relacións exteriores ou máis ben accións exteriores paralelas ás oficiais do Estado. Por outro lado, a política exterior de Venezuela estivo caracterizada por aspectos moi específicos ó longo da súa historia. Dende a restauración do proceso democrático en 1958, Venezuela tivo os seus obxectivos ben definidos con respecto a esta materia. Estes serían: asegurar e defende-la saúde do sistema político venezolano e promove-la democracia no continente. Manter unha marxe de autonomía na política internacional, diversifica-lo comercio exterior do país, preserva-la integridade do territorio nacional, participar activamente nas organizacións internacionais e noutros mecanismos de concertación mundial, defender e promover prezos xustos e mercados de confianza para o petróleo venezolano, manter unhas relacións estables cos Estados Unidos, conte-la posibilidade dos autoritarismos e outras formas políticas non democráticas en América Latina e o Caribe(5). Do mesmo modo, orixínase un estilo diplomático baseado no presidencialismo da súa política exterior, un activismo internacional. Sen embargo, coa chegada do presidente Chávez ó poder en 1998, as características da política exterior venezolana parecen non ser tan claras. Efectivamente houbo certos cambios que a fan confusa e contradictoria coa súa tendencia tradicional, cambios que non procede desenvolver neste traballo, pois non son obxecto do mesmo. Outro aspecto importante é que a política exterior en Venezuela xa non é un monopolio da Presidencia nin do Ministerio de Relacións Exteriores. Isto fai que outros organismos do Estado teñan cada día unha maior participación, na medida que van asumindo en forma paralela e en nome do Estado compromisos internacionais. De feito, xa hai entes en materia de política exterior que están subscribindo acordos que non pasan pola Chancelería, tales como o Ministerio da Producción e Comercio, as gobernacións e alcaldías e a mesma empresa petroleira estatal, Petróleos de Venezuela (PDVSA). Agora ben, dentro dos temas da política exterior de venezuela e, dado o carácter deste traballo, paga a pena puntualizar algúns aspectos referentes ás relacións coa Unión Europea. Venezuela transformouse no sexto socio comercial da Unión Europea en América Latina e o segundo dentro da Comunidade Andina de Nacións, con importes próximos ós 4.000 millóns de euros; obsérvase un lixeiro incremento nas exportacións non tradicionais, mentres as de mineral de ferro veñen diminuíndo. Os sectores tradicionais que tiveron un maior peso nas exportacións venezolanas son: bens manufacturados, materias primas e productos químicos. Os maiores compradores europeos de productos venezolanos son: Alemaña, España, Francia, Italia e o Reino Unido(6). As relacións bilaterais con España mantivéronse en forma moderada tanto no ámbito político como económico. España é un socio comercial minoritario de Venezuela e a axuda e a cooperación económicas veñen dadas fundamentalmente pola colaboración da Axencia de Cooperación Española e polos proxectos de cooperación da Unión Europea. Sen embargo, no marco das relacións diplomáticas entre os dous países importa destaca-la sinatura de acordos sobre certos temas que se ben non son estratéxicos, efectivamente son de interese para ambos países; en tal sentido está a sinatura dun acordo sobre a suspensión de visados en pasaportes diplomáticos, de servicio e ordinarios; a subscrición dun acordo para a promoción e protección de inversións, subscribiuse un acordo de cooperación en materia de prevención do consumo e represión do tráfico de estupefacientes e substancias psicotrópicas; a instalación, no marco do Tratado Xeral de Cooperación e Amizade, da Comisión Binacional Hispano-Venezolana; na visita do presidente do goberno de España José María Aznar a Venezuela subscribiuse o Programa de Cooperación Financeira por un importe de US$ 805 millóns, para a importación de bens e servicios españois dedicados a proxectos de desenvolvemento, por un período de dous anos; a concreción do acordo sobre o libre exercicio de actividades remuneradas para familiares dependentes do persoal diplomático, administrativo e técnico de misións diplomáticas e consulares; a visita do chanceler José Vicente Rangel á Comunidade de Madrid para a reunión do grupo consultivo e aportantes ós damnificados de Vargas; a subscrición dun acordo sobre o Programa Araucaria, proxecto do arquipélago venezolano de Los Roques; e a sinatura de “El Acta de Sevilla”, emanado trala reunión de responsables dos arquivos dos Ministerios de Relacións Exteriores de Iberoamérica (RADI). Tamén hai que destaca-lo ingreso a Venezuela, entre 1984 e 1990, baixo a condición de refuxiados políticos, dun conxunto de activistas pertencentes á organización terrorista vasca ETA. Esta situación deuse no marco dun acordo político entre os gobernos venezolanos de Jaime Lusinchi e Carlos Andrés Pérez e o goberno español de Felipe González. O acordo permitiu o traslado concertado dende Alxeria e Francia ata Venezuela deses militantes de ETA, obrigados en Venezuela a desenvolver actividades exclusivamente privadas e a suxeitarse a un réxime de vixilancia permanente, que consiste na presentación mensual destes ante un organismo de intelixencia venezolano. Se ben este acordo foi ratificado polo goberno de Rafael Caldera en 1994, no mesmo período evidenciase un cambio na orientación do goberno español, representado neste momento por José María Aznar. O goberno español, a través da Audiencia Nacional, solicitou ó goberno de Venezuela a detención e extradición dos militantes desta organización vasca que participaron en actividades terroristas. En maio de 1996 presentouse un conflicto diplomático entre ambos países polos refuxiados vascos, que conduciu á paralización da cooperación dos servicios de intelixencia. O conflicto produciuse por un intento de extradición que non foi procesado a través dos organismos xurisdiccionais e as autoridades políticas de alto nivel(7).
Ó describi-las relacións bilaterais entre un país e outro, tradicionalmente abondaba con facer referencia ás relacións oficiais (políticas e económicas) entre dous Estados, e facer énfase nos temas de interese común, os seus conflictos, os seus ámbitos de cooperación, etc. Sen embargo, facelo hoxe en día non é tan sinxelo; en principio hai que tomar en conta a existencia dunha cantidade e diversidade de actores que fan complexo e condicionan o desenvolvemento da política internacional; e de data máis recente hai que considerar un conxunto de relacións ou máis ben accións exteriores que realizan niveis intra-estatais que exceden as súas limitacións legais e que efectivamente constitúen unha dinámica diferente e un ámbito máis amplo en canto a relacións exteriores se refire. En tal sentido, antes de comezar a describir este novo tipo de relacións, importa definir que entenderemos como accións exteriores a todas aquelas actividades que realizan os niveis da descentralización e que gozan de certa autonomía establecida no ordenamento xurídico nacional, fóra das fronteiras dos seus países. No marco destas accións exteriores, non podemos deixar de lado as relacións entre as CCAA e diversos entes no sistema político de Venezuela que se desenvolven con base en tres niveis(8). Por unha parte, están as relacións entre as CCAA e o goberno central, a través do Ministerio de Relacións Exteriores e o Ministerio de Planificación e Desenvolvemento (encargado de controlar e distribuí-los acordos de cooperación internacionais); en segundo lugar, témo-las relacións entre as CCAA e as gobernacións de estado; e en terceiro lugar, están as relacións entre as CCAA e os municipios. Dende o punto de vista constitucional, a política exterior é conducida polo goberno central. Os entes descentralizados non teñen ningunha facultade explícita para celebrar acordos, tratados e convenios cun ente estranxeiro, así como tampouco para realizar operacións de crédito público. Existe un baleiro legal sobre a posibilidade de que as gobernacións e alcaldías exerzan unha especie de “política exterior paralela”. De feito, aínda o proceso de descentralización en Venezuela non define cómo se regulan as competencias non especificadas na Constitución nin nas leis da República. Estas son de carácter substantivo, outras son de índole procedimental, outras requiren da aprobación da Asemblea Nacional, ou están suxeitas á discrecionalidade do goberno central. Despréndese así que as gobernacións e as alcaldías teñen carácter restrinxido en canto ó seu status xurídico internacional consagrado explicitamente na Constitución de 1999. Estes niveis gobernamentais están vinculados entre si, aínda que na maioría dos casos, as relacións no segundo nivel, vale dicir, entre as CCAA e as gobernacións, danse de maneira máis frecuente que aquelas entre as CCAA e o goberno central. No caso venezolano, o Ministerio de Relacións Exteriores a través da Consultoría Xurídica, a Dirección Xeral Sectorial de Política Internacional e a Dirección Sectorial de Cooperación Económica Internacional unicamente supervisa os diversos memorandos e cartas de intención que se asinen nese nivel. Cando se trata dun acordo, este debe ser asinado polo Ministerio de Relacións Exteriores en representación da República, xa que nin os gobernadores nin os alcaldes poden facelo(9). Dende o inicio do proceso de descentralización política en Venezuela a fins da década dos oitenta, as CCAA estiveron moderadamente activas nas súas relacións cos entes públicos descentralizados venezolanos. No país, dende 1990 a 1997, os labores internacionais das gobernacións sumaron 179 actividades; 45 viaxes de gobernadores ó exterior; 35 acordos de cooperación; 45 programas de inversión directa a nivel rexional; 26 programas de integración fronteiriza e 38 referencias xerais sobre opinións de política exterior. Nesa serie destacan as achegas das gobernacións dos estados Amazonas, Anzoátegui, Bolívar, Carabobo e Zulia que suman un 64% do total de actividades. En canto ás relacións das gobernacións e alcaldías venezolanas coas CCAA destacan nese período, tal como se mencionou, as visitas dos presidentes da CCAA do País Vasco, das Canarias e de Galicia. Tamén tres gobernadores venezolanos visitaron a dúas CCAA: Galicia e Canarias. A nivel municipal, os alcaldes asistiron ás reunións da Asociación de Alcaldes Iberoamericanos. Por último, as CCAA desenvolveron unha modesta actividade internacional en Venezuela: de maneira directa a través da colaboración dos gobernos autonómicos con entidades públicas venezolanas e con ONGs venezolanas; e en forma indirecta, mediante a cooperación dalgunhas ONGs españolas que operan nas CCAA con entidades públicas venezolanas, ONGs venezolanas ou coas asociacións civís que agrupan ós diferentes emigrantes españois. Agora ben, para visualiza-las relacións entre as CCAA españolas e os distintos niveis do sistema político venezolano, hai que entendelos en tódolos seus ámbitos; para iso trataremos de describilas con base nos niveis da administración pública, partindo coas relacións entre as CCAA e os niveis da Administración central ata os niveis de descentralización, así como coa sociedade civil organizada. En primeiro lugar destacámo-lo Ministerio de Relacións Exteriores de Venezuela que efectivamente ten coñecemento deste tipo de relacións, pero que non leva un rexistro delas pois non lle recoñece personalidade xurídica ás CCAA, nin moito menos competencia para celebrar convenios de cooperación. Neste sentido, só leva o control das relacións entre o goberno español e o Venezolano, é dicir aquelas que son oficiais e a un nivel central e non das que se establecen entre as CCAA coas instancias venezolanas, ben sexan nacionais, como rexionais ou locais. Sen embargo, a Consultoría Xurídica do Ministerio de Relacións Exteriores de Venezuela ten, entre as súas funcións, a revisión dos documentos a través dos cales se establecen este tipo de axudas e cooperación entre as CCAA españolas e Venezuela, os cales son asinados por ambas partes (venezuela e española). Estes pasan polas mans da Consultoría Xurídica da Chancelería venezolana, co fin de verifica-la inexistencia de contradiccións entre o marco xurídico venezolano e as cláusulas contidas no documento de cooperación. Unha vez cumprida esta función de consultoría por parte da Chancelería, os documentos son devoltos ó organismo que os enviou sen conservar ningún rexistro deles. Neste sentido, os organismos que normalmente envían documentos deste tipo á Consultoría da Chancelería son as gobernacións dos estados de Venezuela, as ONGs españolas e as representacións das CCAA españolas en Venezuela, o que constitúe unha evidencia que, na práctica, ás representacións das CCAA en Venezuela élles recoñecido “certo” status xurídico pola Chancelería de Venezuela. Temos entón que as CCAA cooperan colocando os seus excedentes de recursos e identificando ou creando espacios para a súa acción. Outro aspecto importante é que, aínda que dunha maneira non oficial nin controlada, a cooperación descentralizada inflúe no país receptor, no que a Administración pública fai e nos servicios que presta. Noutras palabras, este tipo de relacións afecta á xestión do goberno, ó incidir nas súas decisións para a provisión de bens públicos. A pesar diso, a actitude detectada nas entrevistas a funcionarios venezolanos cara a este tipo de actividades non é negativa; polo contrario, este intercambio vese como beneficioso, na medida en que implique o fortalecemento da capacidade institucional e de xestión dos entes receptores. Podería dicirse entón que o Estado venezolano non ten marcos legais para manexa-la acción exterior das comunidades autónomas en Venezuela. A Embaixada do Reino de España en Caracas pola súa parte sostén que as axudas que efectúan as CCAA en Venezuela non son reflectidas nos labores desa representación diplomática, aínda cando esta sabe que existen. Isto débese a que, se ben é certo que a Embaixada como representación do goberno español trata de aglutinar calquera tipo de recursos ou axudas provenientes das CCAA cara a Venezuela, non o é menos que estas poden facelo de maneira independente a través de ONGs ou centros de cooperación españolas e venezolanas de maneira combinada. Sen embargo, existen casos puntuais dos que a Embaixada ten coñecemento, como por exemplo algunhas axudas que entraron ó país con motivo da traxedia do estado Vargas en decembro de 1999. A Embaixada intentou alí controlar e canaliza-los recursos como provenientes de España, sen ningunha discriminación en canto á súa orixe, é dicir, de qué CCAA se enviaba o recurso. Isto non foi logrado co éxito que se esperaba, pois era imposible contabilizar con certeza a procedencia e o destino de tódalas axudas; so se rexistraron algunhas delas. Por último, as CCAA non dan conta á Axencia de Cooperación Española Internacional das axudas ou inversións que realizan en Venezuela, e estas tampouco son presentadas como apoios provenientes do goberno central español. Dada a súa autonomía, as CCAA cooperan e establecen relacións libremente con calquera estado, municipio ou ONG sen tomar en conta as institucións do goberno central venezolano. En canto ás áreas temáticas nas cales se desenvolveu a presencia das CCAA en Venezuela cóntase cunha mínima radiografía(10).
Neste apartado verémo-lo alcance das accións exteriores de Galicia como comunidade autónoma en Venezuela. A tal efecto resulta interesante comeza-la análise coa visita do presidente da Xunta de goberno de Galicia, Manuel Fraga, a Venezuela con motivo da celebración do III Congreso Mundial de Empresarios de Cooperación coa Universidade Simón Bolívar, a Universidade Católica Andrés Bello, o Instituto Venezolano de Investigacións Científica (IVIC), o Programa Simón Bolívar e Corpoturismo. Nesta ocasión, o presidente de Galicia foi recibido polo presidente venezolano Rafael Caldera con carácter de visita oficial. De tódolos presidentes das CCAA, Manuel Fraga é o que presenta nas súas visitas a Venezuela un perfil presidencial-electoral permanente, posto que discute sobre temas como as súas opcións de triunfo, o sistema de votación, as alianzas electorais, os logros de goberno e as opinións en relación con asuntos como o franquismo ou o réxime cubano, o tema da seguridade social, no cal Manuel Fraga se define como un intermediario entre os galegos residentes en Venezuela (ó redor de dez mil persoas que reciben anualmente US$ 100 millóns) e o goberno central español(11). Desta forma, pode dicirse que a axenda da acción exterior galega defínese, de maneira significativa, en termos electorais. Unha das razóns diso consiste na importancia electoral de Venezuela, que representa, aproximadamente, un 15% de votantes galegos no exterior, de acordo cos datos do Censo Electoral de Residentes Ausentes de Galicia (CERA)(12). Esta cifra sitúa ó país en terceiro lugar en importancia para esta acción exterior, despois de Arxentina e Uruguai. Finalmente, na súa última visita a Venezuela, Manuel Fraga concretou acordos de cooperación co goberno central venezolano en materia agropecuaria e pesqueira, especificamente coa explotación comercial do atún; e subscribiu convenios coa gobernación do estado Carabobo en materia turística. Temos entón que o goberno da Comunidade Autónoma de Galicia sostén dende hai algún tempo relacións frecuentes e permanentes con importantes sectores públicos e privados de Venezuela e con respecto a diversos temas. A colectividade procedente de Galicia está organizada na Irmandade Galega; esta mantén relacións con entidades venezolanas, especialmente coas entidades político territoriais onde ten as súas sedes(13), ó depender das gobernacións e municipios todo o referente a permisos de funcionamento e servicios básicos urbanos. Nun contexto electoral, isto tamén xera unha dinámica de relacións cos candidatos a gobernar estas entidades, xa que os asociados representan un continxente de votantes a tomar en consideración para as eleccións comunitarias. Por outro lado, a Irmandade Galega mantén relacións co goberno nacional de Venezuela. Incluso, por estatutos internos da Irmandade, o presidente de Venezuela é ó mesmo tempo presidente honorario da Irmandade Galega de Venezuela, así como o é o rei de España. De modo que se manteñen as relacións con Venezuela, tanto no ámbito nacional como no ámbito rexional e local. O segundo nivel de relacións é entre gobernos. A representación oficial de España componse pola Embaixada, o Consulado, e a Axencia de Cooperación, entre outros. A CCAA de Galicia, que ten na Xunta o seu órgano principal de goberno realiza contactos con Venezuela a través de dúas vías. O primeiro canal é o oficial, a través do Estado español e as súas institucións que o representan. Un segundo canal é a Irmandade Galega que serve de ponte entre as autoridades de Galicia e as de Venezuela. Por exemplo, a raíz dos acontecementos do estado Vargas, a Irmandade Galega serviu de enlace co Ministerio de Saúde e Desenvolvemento Social de Venezuela ó canaliza-las axudas provenientes directamente dende a CCAA de Galicia. Da mesma maneira, cando algunha autoridade venezolana, ben sexa embaixador ou alcalde, viaxa a Galicia, a Irmandade contribúe na preparación da axenda de entrevistas que desexen eses funcionarios venezolanos. En Venezuela a Irmandade Galega é unha asociación civil sen fins de lucro, de carácter benéfico social, que busca desenvolver intercambios culturais, económicos, políticos, sociais e científicos. Non é unha representación permanente do goberno autonómico de Galicia en Venezuela; a asociación mantense coa achega dos seus asociados que son galegos ou venezolanos (aqueles que se naturalizaron, ou descendentes de galegos). Por outro lado, para aquelas comunidades galegas no exterior que cumpren con certos requisitos(14), a Xunta de Galicia contempla un presuposto de asignacións que lle permite afianzar estes intercambios. Por outra parte, os cidadáns españois de orixe galega son obxecto de actividades proselitistas por parte de candidatos a cargos no goberno de Galicia, que con algunha frecuencia realizan visitas a Venezuela nas súas campañas electorais, e buscan ó mesmo tempo consolida-los lazos económicos, políticos e sociais existentes. As actividades económicas orixínanse nos intercambios establecidos entre empresarios, que contribúen a fortalece-las relacións comerciais entre Venezuela e Galicia. Cabe destacar que estes intercambios económicos e comerciais se constitúen mediante as asociacións empresariais xunto co goberno autonómico galego, este último na figura de conselleiro de Industria. Outro ámbito importante é o que se refire ás axudas e á cooperación entre as CCAA españolas e Venezuela. En xeral, o Ministerio de Planificación e Desenvolvemento Social non ten información sobre as actividades de axuda e cooperación das CCAA en Venezuela, aínda que con algunhas excepcións, pois os entrevistados sinalan que os gobernos locais e rexionais, por un lado, e as ONGs en Venezuela, polo outro, son os máis probables receptores de axuda das CCAA e de organismos non gobernamentais asociadas a estas ou con asento nelas. A percepción é que a cooperación “descentralizada” (isto é, a que non procede dos gobernos de estados nacionais), concrétase en chegar a puntos específicos e xeralmente non busca relacionarse co goberno nacional do país receptor, senón que se relaciona directamente coas autoridades a nivel local e rexional ou membros da sociedade civil que canalicen a axuda. Isto é porque os gobernos centrais destes países relaciónanse cos seus homólogos, e por razóns institucionais e funcionais non se senten con capacidade para relacionarse directamente con cooperantes descentralizados de carácter gobernamental(15). En tal sentido hai certas asociacións civís venezolanas que actúan de enlace ou paraugas legal, dada a súa personalidade xurídica como suxeitos de dereito privado, para tramita-las axudas entre os gobernos rexionais ou locais, así como para a transferencia de cartos. Vexamos isto con detalle a través dalgúns exemplos. A Asociación de Damas Salesianas (ADS), organización “... enfocada a la juventud, la mujer y los niños, especialmente de escasos recursos, por estar más expuestos al abandono, la carencia de atención y sevicios, la inseguridad las injusticias(16)” interactúa cooperativamente con varias CCAA. Segundo o manifestado, un dos seus proxectos, a consolidación do Centro ADS “La Milagrosa”, emprazado en Maniapure, estado Bolívar, e cunha duración de 30 meses, recibe o financiamento da Comunidade de Madrid por un importe próximo ós 33 millóns de pesetas, obtido na convocatoria ás subvencións de cooperación ó desenvolvemento de 1998. Este proxecto tamén contou coa cooperación da Comunidade de Galicia, cun financiamento que serviu para a dotación dunha sala de parto, logo recortado debido á natureza das condicións que establece esta Comunidade, é dicir: outorgase unha primeira achega do 20% e a segunda encóntrase suxeita á conclusión do 80% do proxecto, o que require da consecución de axudas complementarias a través doutras fontes. Outro exemplo é o Equipo de Formación, Información e Publicacións EFIP que é unha organización promotora de “programas alternativos de formación para o desenvolvemento e autoxestión dos mozos de baixos recursos” que se especializou “na formación para o emprego xuvenil, a inserción laboral xuvenil e a promoción de microempresas xuvenís(17)”. Segundo o recollido, a cooperación do goberno español, das CCAA e, incluso, da Unión Europea, é de recente data en Venezuela. Esta situación é o resultado, entre outros, do tardío interese venezolano polo tema da cooperación, asociado coa lentitude na formación dos seus procesos organizativos, debido ó papel exercitado polo Estado nesta materia(18). EFIP recibiu apoio financeiro de distintas CCAA e, en particular, dalgúns dos seus concellos. O proxecto máis importante que executaron cristalizouse coas inundacións no estado Vargas. Por exemplo, o goberno Balear e o Fondo Catalán cooperaron a través dun fondo que recolleu suficientes recursos financeiros para apoiar da maneira sostida ós damnificados en dous sentidos: suplindo as necesidades alimentarias e contribuíndo a que os afectados desenvolvan habilidades que lle permitan responder satisfactoriamente á problemática que lles afecta. Por outro lado, os concellos das cidades españolas de Xetafe e Logroño brindaron apoio ós programas de formación e capacitación de mozos de escasos recursos e desertores do sistema escolar, para a capacitación destes en oficios que permitan a súa inserción no campo laboral. O Fondo Mallorquino de Solidariedade e Cooperación tamén contribuíu a financia-lo Fondo Rotatorio de Créditos a Microempresarios Xuvenís, cunha achega próxima ós once millóns de pesetas. Este fondo, que recibía financiamento gobernamental nos seus inicios e con altas taxas de interese, busca flexibiliza-las condicións dos empréstitos e retroaliméntase coa recuperación dos créditos entregados. A forma de acudir ó apoio das CCAA e os concellos é indirecta, segundo o exposto por EFIP, posto que a solicitude de subvención de proxectos debe ser formulada por unha ONG española para despois ser remitida a unha organización venezolana; é dicir, calquera solicitude de financiamento require, para a súa aprobación, dunha contraparte española. Os fondos obtidos por EFIP non proveñen directamente das CCAA senón dos concellos, os cales deciden cómo distribuí-los ingresos provenientes da chamada liña de cooperación, mediante a figura dos Consellos Locais de Solidariedade. Varias foron as dificultades da cooperación coas CCAA. A principal foi a duración dos procesos para a obtención de financiamento. Segundo o expresado en EFIP, os procedementos son excesivamente lentos, posto que se presenta un proxecto para ser aprobado un ano despois. Outra das dificultades está asociada co pouco coñecemento que se ten arredor das posibilidades de acceder a este tipo de cooperación. Tense a percepción, por exemplo, de que a difusión desta información pola Embaixada española en Venezuela é limitada e se realiza ademais, con moita aprehensión. Sobre isto último cabe destacar que, fronte á avaliación que fai o goberno central español en torno a estas actividades internacionais, en EFIP estímase que este non alcanza a percibir tales contactos cooperativos, porque as relacións soamente conseguen establecer un vínculo entre gobernos a través da Axencia Española de Cooperación Internacional (AECI). No nivel do goberno central español, a cooperación para o desenvolvemento social presenta un maior número de obstáculos, derivados da cantidade de trámites requiridos para obter algunha colaboración; por exemplo, unha das condicións para que a AECI inicie calquera consideración ós proxectos que lle presentan as ONGs é que esta conte co aval do goberno venezolano(19). En resumen, as esixencias das instancias centrais para a presentación de programas, consideradas como excesivas por esta ONG, mesmo en aspectos técnicos, impulsan a busca de alternativas que contribúan a soluciona-la problemática da área en cuestión e, en consecuencia, estimulan un maior acceso á cooperación internacional a través das CCAA. Continuando coas dificultades atopadas nas actividades cooperativas coas CCAA, a última limitación destacada por EFIP refírese á concepción, explícita ou implícita, que teñen as partes arredor da cooperación. De acordo co expresado, os actores que participan da cooperación internacional establecen con pouca frecuencia relacións de carácter horizontal. Por exemplo, para lograr unha aproximación das contrapartes en España que vaia máis alá do financiamento requírese despregar labores de presión. A asimetría nas relacións cooperativas non so se expresa no pouco interese por coñecer directamente o desenvolvemento dos proxectos financiados polas CCAA. Esta tamén se atopa vinculada ás dificultades relacionadas coa posibilidade de intercambio mutuo de experiencias. Percíbese ás contrapartes españolas como organizacións que poden presentar visións unilaterais na maneira de levar a cabo os proxectos de desenvolvemento social. Por iso quizais non se poida chegar a falar de experiencias compartidas. A pesar disto, en EFIP tamén se estima que esa realidade foi cambiando lentamente, ata o punto de que un membro da mesma foi contratado polo goberno balear para a constitución do Fondo de Cooperación orientado cara o Desenvolvemento.
A globalización definitivamente abriu unha variedade complexa de relacións tanto entre novos actores como en diversos niveis dos tradicionais, tal é o caso do Estado quen ata hai un par de décadas era o actor internacional por excelencia. En tal sentido, para entende-las características do mundo de hoxe é preciso que a teoría política en xeral e a teoría das relacións internacionais en particular, redefinan o seu obxecto de estudio e se adapten ó novo contexto e á nova dinámica global/mundial. A posibilidade e a capacidade que teñen os niveis subnacionais da Administración pública son parte, agora innegable, dese novo obxecto de estudio que parece non estar moi claro aínda. O que si é unha realidade é que así como a teoría das relacións internacionais non tivo elementos analíticos para preve-la caída do Muro de Berlín e o fin da Guerra Fría, agora parecera que un novo ámbito de relacións internacionais a tomou por sorpresa posto que ata agora non nos brinda elementos analíticos para comprendelo e describilo. Unha vez máis os feitos anticípanse á teoría. Este é un dos novos retos para a ciencia política dos nosos días. Aínda é prematuro afirmar que a partir das accións exteriores dos niveis subnacionais da Administración pública estamos fronte a unha fractura do Estado nación como actor hexemónico; e esta vez non pola aparición de actores emerxentes distintos del senón por un proceso de transformación interno do mesmo como unidade política e de poder. Sen embargo, efectivamente as accións exteriores son unha realidade e tanto a CCAA de Galicia como os niveis rexionais e locais de Venezuela, este último en menor medida por agora, son actores que darán que dicir ós analistas de hoxe, debuxando un novo ámbito das relacións internacionais que non está regulado e que aínda non foi explorado en profundidade.
|
|
|
|
Notas (2) ROMERO, C.: Las relaciones entre Venezuela y Estados Unidos: ¿Realidad histórica y opción política?. Política Internacional, vol I, nº 2, abril-xuño, pp11-14. (3) ROMERO, C.: La descentralización política en Venezuela y la política exterior. Caracas, UCV, 1998. (4) Constitución da República Bolivariana de Venezuela, 1999. (5) ROMERO, Carlos A: Op.Cit. Mimeo, 2001. (6) AIETI., revista Síntesis, nº 18, 1987, Madrid, AIETI. (7) ROMERO, Carlos A: Op.Cit. Mimeo, 2001. (8) A división político territorial de Venezuela componse fundamentalmente de tres niveis: Estado nacional, que ten como órgano político ó Goberno central; as entidades federais, tamén denominadas estados, que están representadas politicamente polas gobernacións de estado; e os municipios, gobernados polas alcaldías. (9) ROMERO, Carlos A.: Op.Cit. Mimeo, 2001. (10) ROMERO, Carlos A.: Op.Cit. Mimeo, 2001. (11) NEGRÓN, Nina: Manuel Fraga, presidente de la Xunta de Galicia. Chávez tiene una gran oportunidad. 27 de xuño de 2001, http://www.elnacional.com, 4 de xullo de 2001. (12) VELANDIA, Karenina: Partidos politicos españoles desembarcan en Venezuela. 13 de xuño de 2001, http://www.elnacional.com, 4 de xullo de 2001. (13) A Irmandade Galega ten dúas sedes, unha no Municipio Libertador do Distrito Capital, e outra no Municipio Sucre do estado Miranda. (14) Estes requisitos están vinculados co que se coñece como a “Galeguidade”. (15) O termo cooperantes descentralizados refírese, indistintamente, ós actores da “sociedade civil” e ós gobernos das CCAA. Obviamente, neste traballo hai que distinguir entre ambos. (16) Asociación Damas Salesianas: Un Llamado al Mundo. Tríptico. (17) Equipo de Formación, Información e Publicacións: Formación Sociolaboral de Jóvenes Aprendices en la Comunidad. Tríptico. (18) ROMERO, Carlos A.: Op.Cit. Mimeo, 2001. (19) Ó respecto, o coordinador xeral da Axencia Española de Cooperación Internacional (AECI) en Venezuela destacou dous elementos fundamentais. En primeiro lugar, sinalou que a AECI, antes do inicio de calquera acción cooperativa, solicita ó Goberno do país onde se encontre, por deferencia ó mesmo, a definición de liñas de traballo a través das “Reunións de Comisión Mixta de Cooperación Técnica”. O período de vixencia dos acordos acadados é de tres anos, logo do cal se negociaría a súa ratificación. Ademais, considera o coordinador que calquera proxecto que poida ser obxecto de financiamento pola cooperación española ten como condición indispensable contar coa aprobación do Ministerio de Planificación e Desenvolvemento, organismo venezolano que exerce a facultade de determinar se o mesmo se axusta ás liñas de cooperación de ambos países. En segundo lugar, a cooperación non gobernamental encóntrase canalizada polas convocatorias anuais da Secretaría de Estado para a Cooperación Internacional e para Iberoamérica. Neste proceso esíxese como requisito indispensable a presencia dunha contraparte, tanto no caso dun programa presentado polas ONGs españolas, como no caso das ONGs locais; os primeiros ocuparíanse do apoio técnico e da supervisión, mentres que os últimos se encargarían da implementación do proxecto cooperativo (Tomado de VVAA: II Foro de la Cooperación Técnica Internacional en Venezuela. Una mirada desde la Cooperación Técnica entre Países en Desarrollo. Cuaderno nº 2, Caracas, 1999, pp40, 43). |
|
|
| Referencias bibliográficas ABALO MECO, J.L.: La Cooperación Descentralizada. Papel de Trabajo presentado en la II Cumbre de Especialización en Cooperación para el Desarrollo, Córdoba, España, 1993. ALDECUA, F.: En Busca de un pacto político a favor de la acción exterior y comunitaria de las comunidades autónomas. Instituto Vasco de la Administración Pública, La Acción Exterior y Comunitaria de los Länders, Regiones, Cantones, y Comunidades Autónomas, Bilbao, IVAP, 1994, pp315-324. Asociación Damas Salesianas. Un Llamado al Mundo. Tríptico, S/F. CARDOZO, E.: Cuarenta años después: la política exterior que tuvimos y la que necesitamos. Revista Venezolana de Análisis de Coyuntura, vol IV, nº 1, Caracas, FACES-UCV, 1998, pp43-63. Constitución da República Bolivariana de Venezuela, 1999. Equipo de Formación, Información Publicaciones. Formación Sociolaboral de Jóvenes Aprendices en la Comunidad, tríptico, S/F. FUENTES, R.: Una Aproximación del Comercio Europa-Venezuela. Informe Económico 1999, Caracas, Banco Central de Venezuela, 2000. NEGRÓN, Nina: Manuel Fraga, presidente de la Xunta de Galicia. Chávez tiene una gran oportunidad. http://www.elnacional.com, 27 de xullo de 2001. ROMERO, Carlos A.: La Descentralización Política en Venezuela y la Política Exterior. UCV, Caracas, 1998. ROMERO, Carkis A.: Las relaciones ente Venezuela y Estados Unidos: ¿Realidad Histórica y Opción Política?. Política Internacional, vol I, nº 2, abril-xuño 1986, pp11-14. VELANDIA, Karenina: Partidos políticos españoles desembarcan en Venezuela. http://www.elnacional.com, 13 de xuño de 2001. VVAA: II Foro de la Cooperación Técnica Internacional en Venezuela. Una mirada desde la Cooperación Técnica entre Países en Desarrollo. Cuaderno nº 2, Caracas, 1999. |
|
|
|
ÚLTIMA REVISIÓN: 13/09/2002
|
