  Tempo Exterior nº 3 segunda época - xullo/decembro 2001
Resume - Resumen - Abstract |
||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Reflexións sobre a proxección exterior da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
João Casqueira Cardoso |
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
1. O sentido da proxección exterior A “proxección exterior” non está relacionada soamente, malia o que parece indicar a terminoloxía, coa política exterior, por dous motivos: • Primeiro, pode existir proxección sen política exterior –isto é, sen propósito de extensión da actividade no estranxeiro. Así, é patente a proxección exterior a través das relacións pluri-localizadas de individualidades probadas, materia rexida polo dereito internacional privado. Neste exemplo, o suxeito internacional –neste caso, o Estado– proxecta as súas normas máis alá do que podía prever, e incluso independentemente da súa vontade de abrirse ou fecharse ao exterior (de Vareilles-Sommières, 1997), a través de movementos migratorios que son, qué paradoxo, incentivados pola vontade de fechamento dos propios Estados (cf. o caso español e o portugués durante as dictaduras ibéricas do século XX). • Segundo, a proxección exterior abrangue non só as relacións entre entidades xuridicamente cualificadas para manter relacións internacionais clásicas (Estados, Organizacións Internacionais, algúns Estados federados e algunhas ONG), senón tamén a axentes internacionais, no sentido de actores organizados para intervir na sociedade internacional independentemente da súa habilitación formal para entrar en relacións xurídicas internacionais clásicas, tipificadas polo ius tractun e o ius legationis (dereito a celebrar tratados e dereito a nomear e acreditar representantes diplomáticos). A proxección exterior ten, por tanto, especificidade propia, xa sexa con respecto ás materias que abrangue (ratione materiae) ou con respecto aos seus intervenientes (ratione personae). Dito iso, cómpre esclarecer cál é a relevancia da Eurorrexión como suxeito de proxección exterior. A Euro-rexionalizaxión non é só o producto histórico dos progresos da integración europea e, máis prosaicamente, da actividade derivada das institucións comunitarias supranacionais. É tamén o resultado das tres tensións da “mundialización” (ou globalización, para utilizar o termo anglosaxón). Son estas: Primeiro, a tensión para a abertura: A mundialización empuxa á abertura a través do éxito das comunicacións (en particular entre o primeiro e o terceiro mundo, cf. infra). Segundo, a tensión para a polarización: A mundialización forza a constitución de bloques rexionais (Unión Europea e MERCOSUR, para citar os máis integrados), ou subrexionais, como é o caso da Eurorrexión. Terceiro, e acumulándose coas últimas tensións, unha tensión sobre a gobernación: A mundialización non é só un proceso económico e tecnolóxico. Ten igualmente unha dimensión xurídica, filosófica e política. Como demostra a obra de Rawls, o liberalismo e a mundialización que del deriva implican unha universalización de principios fundamentais e transcendentais das relacións internacionais clásicas entre Estados (Rawls, 1995: 267). Un núcleo que suma estes principios é a noción de Estado de dereito na súa forma máis avanzada (Favoreu, 1999: 56-67), isto é, un estado aberto a unha pluralidade de actores das accións públicas, incluídas as accións exteriores. Esta abertura a novos actores, sexan supraestatais (CE) ou infraestatais, está implícita na noción de “gobernación” (termo derivado do inglés governance). Para Vincent Wright, o concepto de gobernación remite á coordinación da acción pública (Le Galès e Lequesne, 1997). Segundo este autor, gobernación significa coordinar a acción pública, nun cadro complexo de múltiples niveis de interdependencias que engloba non só aos actores político-administrativos oficiais, senón tamén a unha serie de actores económicos e sociais, públicos e privados, que se inscriben en redes que poden ir máis alá das fronteiras políticas de cada Estado. Mais atención: a noción de gobernación –actualmente en debate na Unión Europea (Comisión Europea, 2000)– non se reduce a unha nova formulación do principio de subsidiariedade. En efecto, cómpre salientar que o principio de subsidiariedade funciona a penas no sentido de xustificar intervencións supraestatais (ou supranacionais) –e non infraestatais– na medida en que estas intervencións son oportunas e conforme coa proporcionalidade esixida da actividade de proposta lexislativa comunitaria (Cardoso, 2000: 99-100). O principio de gobernación implica efectivamente, parafraseando a expresión de Cox e Sinclair (1996), un “novo multilateralismo”, isto é, un multilateralismo que non opera só por riba (con actores supraestatais), senón tamén por baixo (con actores infra ou paraestatais). A Eurorrexión tórnase así, no contexto da mundialización, un actor relevante e ao mesmo tempo clave da mudanza de paradigma das relacións internacionais post-westfaliana. O esencial desta mudanza pode resumirse a unha frase: pasamos dunha sociedade internacional dominada pola vontade dos Estados (e os seus subproductos, as organizacións internacionais) a unha sociedade internacional menos dominada pola vontade dos Estados e máis polos chanzos inferiores das sociedades nacionais ou transnacionais. Isto permite medir a importancia dos desafíos que a Eurorrexión ten á fronte: Hai que tomar en consideración cáles son os intereses ou as vontades subxacentes aos obxectivos políticos da Eurorrexión. A capacidade da Eurorrexión en dar voz á pluralidade dos intereses nela representada será unha das claves da súa proxección exterior. Esta capacidade terá unha relación directa coa forza integradora dos seus instrumentos de acción exterior. Se a Eurorrexión pode ser analizada como actor internacional cunha dimensión política potencial, esta afirmación parte máis dunha vontade de intención que dunha realidade, dunha necesidade que dun feito positivo observábel. Sendo así, a penas dous tipos de instrumentos para a acción exterior son identificábeis: o xurídico e o económico. Máis que expoñer estes instrumentos, téntase abordar os mesmos nunha perspectiva crítica.
Nunha perspectiva xurídica, cabe salientar dous aspectos: • Primeiro, desde un punto de vista formal, a Eurorrexión non ten personalidade xurídica internacional. Nesta medida, o camiño xurídico que podía conducir a relacións en sedes de órganos multilaterais féchase aquí, coa notábel excepción da Comunidade Europea –a cal recoñece a contribución das Eurorrexións formadas nos territorios dos Estados Membros da Unión Europea. O precedente comunitario é aquí dunha importancia crucial, cando se reflicte sobre as relacións entre a Eurorrexión e o MERCOSUR, na medida en que a Comunidade Europea pode servir de marco ou de precedente para un eventual recoñecemento da validez como actor internacional da Eurorrexión xunto co MERCOSUR. Con todo, cabe salientar que os presupostos da validez da Eurorrexión son específicos, e insírense non propiamente no contexto das relacións internacionais, senón nas relacións comunitarias, ao ser a CE vista como un todo subdividido en parcelas que poden ser os Estados Membros, as rexións ou subrexións. A Nomenclatura comunitaria das divisións territoriais reflicte esta perspectiva (Nomenclatura de Unidades Territoriais –NUTS, I, II, e III). Resumindo ao esencial esta restricción xurídico-formal da Eurorrexión, é lexítimo dicir que a esencia da actividade política da Eurorrexión é actualmente unha actividade desenvolvida nunha perspectiva interna á Unión Europea, e máis especificamente unha perspectiva de relacións de cooperación transfronteirizas. • Segundo, e nunha perspectiva funcional, a Eurorrexión encárnase actualmente na Comunidade de Traballo Galicia-Norte de Portugal. Máis especificamente, o que existe hoxe son protocolos de cooperación transfronteiriza. É neste ámbito no que xorden as Comunidades de Traballo. Do lado portugués, a Comunidade de Traballo Galicia-Norte de Portugal é a máis antiga das Comunidades de Traballo, que son actualmente cinco (cf. Táboa 1).
¿Cál é o encadramento xurídico-institucional destes protocolos transfronteirizos? Considerando a Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal, cómpre sinalar que non é a Eurorrexión como entidade a que celebra estes protocolos –polas razóns xa mencionadas. Do lado galego, son os órganos da Comunidade Autónoma da Galicia, que ten poder Lexislativo e Executivo propios, os que celebran estes protocolos. Do lado portugués, Estado unitario centralizado –como teremos a ocasión de sinalar máis adiante–, o órgano competente nomeado polo poder executivo para actuar no interese das rexións son as Comisións de Coordinación das Rexións (CCR), que son as que están habilitadas para celebrar estes protocolos. Ademais das CCR, existen dúas estructuras complementarias: Os Gabinetes de Iniciativas Transfronteirizas e os Gabinetes de Relacións Exteriores (GRE) e/ou Gabinetes para a Cooperación Rexional e Asuntos Europeos (GCRAE). Os primeiros existen no ámbito das CCR Alentejo, CCR Centro, CCR Algarve. Os segundos existen no ámbito da CCR Centro (GRE), CCR Alentejo GRE e GCRAE). Nótese que a CCR Norte de Portugal non ten nin Gabinete de Iniciativas Transfronteirizas nin Gabinete de Relacións Exteriores e/ou Gabinete para a Cooperación Rexional e Asuntos Europeos. Estas observacións sobre a estructura xurídico-formal da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal autorizan a tirar unha primeira conclusión: A Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal dispón dunha Comunidade de Traballo que non constitúe, desde o punto de vista xurídico, unha estructura apta para desencadear políticas, a non ser no ámbito das cuestións laborais. En particular, o alcance da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal sobre cuestións de política externa permanece limitado a dous niveis: • Primeiro, ao nivel horizontal, isto é, o das relacións entre cidadáns. O concepto de “cidadanía da Unión” (europea), completado polos dereitos derivados da liberdade de circulación das persoas, pon a disposición unha carta suficientemente rica de dereitos persoais de natureza política (dereitos civís e cívicos), económicos e sociais (dereitos da “terceira xeración” dos dereitos humanos), para non necesitar intervención complementaria a nivel rexional ou subrexional. • Segundo, ao nivel vertical, o das relacións entre os cidadáns e o Estado, relación tipificada pola “nacionalidade”. Os Estados continúan a ser a única entidade xurídica relevante para representar os intereses xurídicos dos seus cidadáns, os cales son consubstanciais cos propios intereses dos Estados, como ilustra a teoría da protección diplomática. Nesta materia, para todos os efectos, Portugal e España son Estados unitarios, e nunha situación igual, malia as súas diferencias xurídicas noutros aspectos, ou as súas diferencias económicas.
A natureza xurídica da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal, pouco uniforme e ata pouco pensada para a funcionalidade, coincide cos aspectos económicos da mesma. En efecto, tres factores contribúen a dificultar a constitución da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal como axente económico coherente, con características propias. Estes tres factores están relacionados co desenvolvemento, o comercio internacional e as institucións económicas. • Primeiro, cómpre recoñecer que, desde o punto de vista do desenvolvemento, a Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal demostra claramente alcanzar índices económicos por riba da media con relación ao resto da península ibérica –en particular en canto ao desenvolvemento industrial. Sen embargo, a Eurorrexión caracterízase tamén por unha distancia de desenvolvemento entre as NUTS III. No capítulo das diferencias de desenvolvemento no seo da Eurorrexión, realzamos dous feitos: En primeiro lugar, a diversidade interna reflíctese nos indicadores de desenvolvemento. Nun estudio conxunto dos Institutos de estatística portugués e galego (INE/IGE, 2000), revélase o profundo diferencial de desenvolvemento entre consellos do Norte de Portugal e comarcas galegas no que respecta á productividade. De feito, coa excepción de Matosinhos, en Portugal, case todos os consellos portugueses do Norte están por detrás das comarcas galegas. En segundo lugar, e independentemente do índice específico que é a productividade, a diversidade interna da Eurorrexión é notábel na descomposición do PIB per capita das rexións NUTS III do Norte de Portugal. Baseado sobre un estudio do Instituto Nacional de Estatística portugués (Ramos e Rodrigues, 2001), esta análise revela fortes diferencias do PIB per capita(1) entre rexións NUTS III (o grao de análise rexional máis avanzado) (cf. Táboa 2.).
Claramente, o Grande Porto é a rexión NUTS III con índices de desenvolvemento máis altos. Sendo así, no caso portugués, contemplamos unha situación dobremente desequilibrada: desequilibrada con relación aos índices de desenvolvemento comparado con Galicia; desequilibrada tamén pola disimetría observada entre o Grande Porto e as outras rexións portuguesas do Norte. • Segundo, no que respecta ás características do comercio internacional, cabe constatar que o comercio internacional aparece prima facie como un vector de proxección da Eurorrexión, debido a complementariedade que existe entre as súas empresas neste dominio. Con todo, importa moderar esta observación cunha análise cualitativa máis fina do comercio internacional en Galicia e Norte de Portugal. Por un lado, hai complementariedade sectorial das empresas da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal para a exportación. Esta observación encaixa en, polo menos, dous sectores: Automóbil e Tecnoloxías de Información (TI). No que respecta ao sector do automóbil, o Norte de Portugal representa o 64 % das exportacións (portuguesas), e acolle tamén o 45 % das empresas rexistradas en Portugal de compoñentes de automóbiles. Do lado galego, existen polos industriais de construcción do automóbil. Por esta razón, temos aquí as bases para a constitución de economías de escalas, mesmo como socias de tipo cualitativo, como sucedeu recentemente co Centro para a Excelencia e Innovación da Industria Automóbil – CEIIA (cf. Público, 17/06/2001). No que respecta ás TI, traballos comparativos como os de Anabela Sarmento, Begoña Campos e Pilar López (2001) salientan a contribución positiva que o Norte de Portugal pode ter para Galicia. En efecto, debido á concentración dos recursos en TI na zona do Grande Porto, segunda rexión de Portugal, o desenvolvemento da TI está a ser desencadeado a unha velocidade máis rápida no Norte de Portugal que en Galicia, que aparece, deste este punto de vista, como unha rexión media-baixa a nivel español. De forma xeral, non deixa de ser relevante salientar que o número de usuarios de Internet en Portugal é maior que o número de usuarios en toda España (2 millóns en marzo de 2000). Por outro lado, e a pesar desta complementariedade sectorial, cómpre sinalar unha vez máis o diferencial existente entre as varias empresas da Eurorrexión, no que respecta ao comercio internacional. Do lado galego, está relativamente espallada a internacionalización das empresas. Nun estudio realizado en 1997 sobre 200 PME galegas, José Carlos Fernández e Eduardo García Erquiaga mostraron que o 60 % das empresas estudiadas exportan regularmente, e que a cuarta parte delas (número en verdade xa importante) levan a cabo unha internacionalización avanzada, con investimentos no estranxeiro (Álvarez Fernández e García Erquiaga, 1998: 64). Do lado portugués, é notábel a hiperconcentración das empresas exportadoras e importadoras. Segundo datos do Instituto Nacional de Estatística (INE), un tercio da exportacións e case a metade das importacións da rexión NUTS II Norte de Portugal danse nunha área moi restrinxida: a Área Metropolitana do Porto (abreviado AMP) (INE/AMP, 1999:13). Este dato tende a relativizar o interese que poida representar o Norte de Portugal como un todo para Galicia. Soamente sería interesante un socio de comercio internacional para a Eurorrexión a zona do Porto, xa sexa considerada de forma ampla (Grande Porto), ou de forma restrinxida (AMP). O resto do Norte de Portugal sería “paisaxe”, parafraseando un dito portugués. Ao reforzar esta conclusión, importa realzar que, desde o punto de vista cualitativo, as empresas galegas tenden a exportar –en valores relativos– máis para países extracomunitarios que as empresas do Norte de Portugal, aínda que nos dous casos os primeiros socios comerciais externos das empresas da Eurorrexión se encontren, con diferencia, nos Estados-Membros da Unión Europea. Así, no Norte de Portugal, as expedicións intracomunitarias son cinco veces superiores ás expedicións extracomunitarias (id.) e, en Galicia, a penas tres veces superiores (Álvarez Fernández e García Erquiaga, 1998: 96). • Terceiro, e relativo ás institucións económicas de acompañamento da proxección exterior da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal, importa aquí salientar que as dúas partes da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal son, antes que nada, socias comerciais no contexto do espacio comercial da Comunidade Europea (cf. Dromi e Molino del Pozo, 1996). É por tanto no seo e a través do espacio comercial da Unión Europea, e non á marxe do mesmo, onde se sitúa a cuestión da proxección económica da Eurorrexión. A continuación, sitúase a cuestión da capacidade de intervención da Eurorrexión a nivel comunitario. Sobre esta materia, hai que recoñecer que a estructura da Eurorrexión continúa sendo disimétrica, debido á total centralización da política europea en Portugal. Mentres que a estructura da política comercial externa portuguesa se caracteriza por unha forte centralización, o caso galego caracterízase por unha “paradiplomacia” da rexión na Unión Europea, no sentido usado por Peter (2000) e definido por Guimarães e Ferreira Antunes (2001) como unha actividade exercida en Bruxelas, ante a Comisión Europea e o Consello da Unión Europea, e ante órganos consultivos (Comité das Rexións, en particular. Cf. Pinto Cardoso, 2000: 135-138) por gabinetes de representación dos intereses das rexións de Estados rexionalizados ou descentralizados. Esta “paradiplomacia” non opera en substitución nin competencia coa diplomacia clásica, senón máis alá ou en paralelo coa diplomacia tradicional. O caso portugués contrasta así fortemente coa vertente galega da Eurorrexión. Na falta de efectiva rexionalización institucional (salvo no caso das Rexións Autónomas insulares, Madeira e Azores), a representación dos intereses das rexións portuguesas a nivel comunitario faise a través dun único organismo do Ministerio de Economía: a Dirección Xeral das Relacións Económicas Internacionais (DGREI), con responsabilidades específicas no ámbito das relacións económicas internacionais(2). As Direccións Rexionais do Ministerio de Economía (DRE) existentes son órganos descentralizados cunha área de actuación ao nivel II das NUTS, incluído o Norte de Portugal, e non teñen poderes en materia de relacións internacionais. O caso portugués contrasta con outros exemplos europeos, en particular co caso francés, que ten a vantaxe de constituír un exemplo de Estado unitario, como Portugal. As leis de descentralización de 1982 consagraron a “Rexión” como colectividade territorial, e non só autoridade territorial, isto é, entidade cunha estructura de organización autónoma e órganos rexionais electos polos cidadáns da propia Rexión. As leis de descentralización de 1992 e 1995 instituíron o concepto xenérico de “cooperación descentralizada” recoñecéndolles ás Rexións poder de actuación económico e social nas relacións internacionais, en cooperación –ou en paralelo– co Estado central. A título principal, esta cooperación realízase coa asociación dos Consellos Rexionais das 22 rexións francesas e das Cámaras Rexionais do Comercio e da Industria, que dependen deles, cos órganos descentralizados do Ministerio de Economía competente para o Comercio Externo a nivel interno (que son as Delegacións Rexionais para o Comercio Externo) así como a nivel externo (que son os Postes de Expansión Économiques –PEE) (Guimarães e Ferreira Antunes, 2001:16). Sendo así, non sería correcto dicir que o Estado central perdeu a tutela da acción de proxección exterior das Rexións nacionais. Non foi iso o que aconteceu, pero si unha reforma institucional que permitiu ter en conta, na política de estado a nivel interno e externo, os intereses das distintas rexións. Nótese que, como o Estado francés, o Estado portugués apostou pola presencia de estructuras de acompañamento dos investidores portugueses no estranxeiro. O ICEP portugués é o equivalente dos PEE franceses, coa diferencia de non estar articulado coas rexións e, en consecuencia, non poder constituír calquera plataforma sólida de acompañamento das iniciativas dunha Eurorrexión como Galicia-Norte de Portugal. Este baleiro institucional deberá ser repensado ao mesmo tempo que se pensa o ámbito concreto de proxección xeográfica e sectorial da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal.
Pensar o ámbito concreto de proxección xeográfica e sectorial da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal é entrar nun campo aínda virtual. As incógnitas (xurídicas e económicas) que foron formuladas máis arriba (cf. puntos 1 e 2) constitúen ecuacións que derivan principalmente da falta de identidade entre Galicia e o Norte de Portugal. Estas ecuacións deberon ser previamente resolvidas antes de entrar a fondo na cuestión do ámbito de proxección da Eurorrexión. Con toda a reserva avanzamos neste campo, e suxerimos a integración subrexional como unha vía de proxección da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal. A Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal constitúe un modelo de integración subrexional interesante para outros polos de integración de mesma natureza, como é o caso do MERCOSUR, Mercado Común do Sur. A Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal comparte cos Estados Membros do MERCOSUR un fondo común lingüístico (portugués e castelán), histórico-político (democratización recente tras diversas dictaduras), xurídico (sistemas románicos). Con todo, cada un dos elementos deste fondo común introduce cuestións que son outros tantos obstáculos para a proxección da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal. • O fondo común lingüístico (portugués e castelán) introduce cuestións interesantes para a proxección de Galicia e Portugal. Os dous países encontran no MERCOSUR un bloque de socios cunha lingua que maioritariamente é –e será cada vez máis– o castelán, conservando o portugués-brasileiro un lugar destacado, un tanto honorario, como o que ocupa actualmente o francés como lingua oficial e de traballo das Comunidades Europeas. Nunha fase de perda de referencia da lingua galega, a proxección da Eurorrexión Galicia-Norte de Portugal terá que ser ben pensada en termos de promoción da lingua galega, pois corre o risco de pasar a ser unha lingua cun estatuto aínda máis baixo do que é o seu actual estatuto –unha lingua de mera política interna e non externa da Comunidade Autónoma. • O fondo común histórico-político (democratización recente tras diversas dictaduras) permite ligazóns entre Europa e América Latina. Ligazóns entre valores culturais que non poden existir con outros bloques de integración subrexional de dimensión comparábel ao MERCOSUR (Wald, 2000: 70). Hai que considerar que a “escala de valores” relativa á democracia non é necesariamente igual nos países do MERCOSUR á escala de valores dos Estados Membros da Unión Europea, porque non é de todo uniforme. Xa Lambert falaba de “Braséis” con diferentes escalas de valores (1953). A representación da democracia desenvolvida pola doutrina de ciencias sociais deriva de métodos de enquisa xerais (desde Almond e Verba (1965)), ilustrados nos World Values Survey (WVS). Ora, como algúns autores salientaran recentemente (Silver e Dowley, 2000: 518), este método non é suficiente para medir a cultura democrática en certo tipo de países cunha forte composición multiétnica e multinacional, como é o caso dos membros do MERCOSUR (en Paraguai, por exemplo, o 10 % da poboación é brasileira). • O fondo común xurídico tamén introduce cuestións na medida en que o modelo xurídico románico deixa recentemente de ter relevancia en América Latina no que respecta aos institutos xurídicos privados. O modelo colbertista de intervencionismo estatal que domina o panorama xurídico europeo (continental) foi substituído nos anos 90 polo modelo norteamericano do laissez-faire. Os institutos de dereito civil e comercial europeos son institutos en declive, en comparación cos institutos xurídicos norteamericanos, como é o caso por exemplo das Independent Regulatory Commissions, competentes para regular as accións públicas nos diferentes dominios da actividade económica. João Casqueira Cardoso é profesor de Dereito Internacional na Universidade Fernando Pessoa (UFP) en Portugal. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Bibliografía: ALMOND, G., VERBA, S.: The civic culture: Political attitudes and democracy in five nations, Little/Brown, Boston, 1965. ALVÁREZ FERNÁNDEZ, José Carlos, GARCÍA ERQUIAGA, Eduardo: Posicionamento Estratéxico da Empresa Galega, Expoente, Braga, 1998. COMISIÓN EUROPEA: Un Livro Branco sobre a Governación Europeia. Aprofundar a Democracia na União Europeia, Comisión Europea, Bruxelas, 2000. COX, Robert W., SINCLAIR, Timothy J.: Approaches to World Order, Cambridge University Press, Cambridge, 1996. DE VAREILLES-SOMMIÈRES, Pascal: La compétence internationale de l’État en matière de droit privé – Droit international public et Droit international privé, París, LGDJ, 1997. DROMI, Roberto, MOLINO DEL POZO, Carlos: Acuerdo Mercosur - Unión Europea, ECA, Buenos Aires, 1996. FAVOREU, Louis et alli: Droit constitucionnel, Dalloz, París, 1999. GUIMARÃES, Maria Helena, FERREIRA ANTUNES, Sandrina: Os processos de regionalização na União Europeia e a Política Comercial Externa das Regiões: análise comparativa, VIII Encontro da APDR, Vila Real, 2001. INE/AMP: Área Metropolitana do Porto en números, INE (Direcção Regional do Norte) e Área Metropolitana do Porto, Porto, 1999. INE/IGE: Indicadores de desenvolvemento Económico e Social das Comarcas/Consellos da Galiza e do Norte de Portugal, Porto, INE-Direcção Regional do Norte, 2000. LE GALÈS, Patrick e LEQUESNE, Christian (org.): Les paradoxes des Régions en Europe, Paris, La Découverte, 1997. PETER, John: “The europeanisation of sub-national governance”, Urban Studies. Vol. 37, Issues 5/6, 2000, pp. 877-893. PINTO CARDOSO, Carla, CASQUEIRA CARDOSO, João, COSTA LEITE, Isabel, VILA MAIOR, Paulo, Introducção aos Estudos Europeus, Edicções da Universidade Fernando Pessoa, Porto, 2000. PÚBLICO :“Novo centro tecnológico luso-galego”, 17 de Junho de 2001. RAMOS, Pedro, RODRIGUES, Alexandra: Porque é Diferente o PIB per capita das Regiões Portuguesas, Comunicación VIII Encontro da APDR, Vila Real, 2001. RAWLS, John: Libéralisme politique, PUF, Paris, 1995. SARMENTO, Anabela, CAMPOS, Begoña e LOPEZ, Pilar: A adopcção de tecnologias de informação:uma abordagem comparativa ao caso portugués e galego, VIII Encontro da APDR, Vila Real, 2001. SILVER, Brian D., DOWLEY, Kathleen M.: “Measuring Political Culture in Multiethnic Societies–Reaggragating the World Values Survey”, Comparative Political Studies, Vol. 33, No. 4, 2000, pp. 517-550. WALD, Arnoldo, “Le droit comparé au Brésil”, in BLANC-JOUAN et alli, L’avenir du droit comparé – Un défi pour les juristes du nouveau millénaire, Société de Législation comparée, París, 2000, pp. 69-103. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Notas (1) O PIB per capita é calculado por estes autores (Ramos e Rodrigues, 2001:3) coa fórmula: PIBpc = PIB : Poboación Total. (2) As atribucións da Dirección Xeral das Relacións Económicas Internacionais están regulamentadas polo Decreto-lei nº225/99 de 22 de Xuño de 1999. Son estas: a coordinación dos Asuntos Comunitarios, a coordinación da Política Comercial Común e a interacción co universo empresarial. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
ÚLTIMA REVISIÓN: 11/12/2001
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
