Tempo Exterior nº 1 segunda época - xullo/decembro 2000
Resume - Resumen - Abstract |
| O momento de Europa: Estados e Nacións ante o alargamento |
|
Camilo Nogueira Román |
|
O silencio europeo Desde que Alemaña, Italia, Francia, Holanda, Bélxica e Luxemburgo iniciaran despois da traxedia da Segunda Guerra Mundial a construción da Comunidade ata a realidade actual da Europa dos quince, os Estados foron os protagonistas políticos necesarios do proxecto histórico europeo: só eles podían ser ceder competencias executivas e lexislativas a unha entidade supraestatal. Mais os Estados tamén constituíron o principal obstáculo para a profundización política do proxecto que protagonizaban. Dentro do triángulo institucional formado polo Parlamento, a Comisión e o Consello, as dúas primeiras institucións, precisamente as que teñen un carácter europeo, sempre estiveron subordinadas ao Consello, que reúne aos Estados e detenta todo o poder executivo e o principal poder lexislativo da Comunidade. A pesar dos progresos habidos na creación dun espacio económico e político comunitario, seguen sendo os xefes de Estado e de Goberno, facéndoo sen transparencia democrática ou mesmo con carácter secreto, os que toman as principais determinacións da Unión. Así, carentes os cidadáns do control direito do Consello e da Comisión Europea, e limitado o Parlamento Europeo nas prerrogativas lexislativas e de elección, impulso e control do poder executivo, cada transferencia competencial á Unión Europea supón ao mesmo tempo un avance na realización do proxecto europeo e, paradoxalmente, un retroceso na práctica democrática e na garantía dos dereitos políticos, económicos e sociais conquistados historicamente no ámbito estatal ou nacional. Esta grave contradicción faise especialmente presente en momentos claves do proceso comunitario como o que hoxe vivimos. O Consello Europeo celebrado en Helsinki a finais do 1999 tomou a decisión, necesaria, de abrir a porta da Unión para a entrada potencial de trece novos Estados membros do Leste e do Mediterráneo. De materializarse esta decisión asistiriamos a un dos acontecementos máis relevantes da historia europea contemporánea. A Unión Europea de vinteoito Estados tería un 50 por cento máis de poboación, situaría os seus límites nas fronteiras rusa, caucasianas ou as kurdas de Irak ou Siria. Incorporaría a sociedades que padeceron durante décadas un réxime político autoritario e aínda contan cunha renda media por habitante situada a penas no 40 por cento da actual comunitaria. Como ocorreu noutros momentos críticos, esta resolución transcendental non foi sometida a unha reflexión e dun debate democrático do nivel esixido polo desafío asumido. Tomouse a determinación da ampliación sen unha previa, expresa e clara definición do contido político, económico e social da Unión que se quere construír. A reforma dos Tratados da Unión Europea prevista non contempla a democratización do Consello e das demais institucións comunitarias. Tampouco se produciu unha reflexión explícita sobre a dimensión xeográfica futura da Europa comunitaria, máis necesaria que nunca ante a evidencia de que aínda coa entrada dos novos Estados candidatos a Unión penetraría no continente asiático, en tanto que ficarían fóra outros Estados europeos, por non falarmos de países da África ou da Asia mediterráneas que petarían inmediatamente á porta europea de percibiren algunha posibilidade de seren ben recibidos. Pola contra, a determinación do Consello Europeo foi precedida e seguida dun silencio público clamoroso, silencio que tende a converterse na expresión máis nítida do déficit democrático da UE. Nin sequera transcendeu que despois do Consello de Helsinki houbo un debate na Cámara de Estraburgo. Alí, os grupos maioritarios do Parlamento limitáronse a ratificar as cativas reformas acordadas polo Consello Europeo –que afectarían ao funcionamento e á toma de decisións do Consello, á composición da Comisión e ao número de deputados do Parlamento–, negándose a asumir propostas presentadas polos grupos europeístas e defensores do recoñecemento da diversidade política e cultural do continente, que tentaban situar o debate sobre o futuro da Unión en termos adecuados á dimensión do desafío asumido. Nunha actitude suicida, os deputados e deputadas desa maioría rexeitaron, inclusivamente, que o Parlamento Europeo, como representante directo de todos os cidadáns da Unión, dispuxese de iniciativa lexislativa, como se opuxeron tamén a que o Presidente da Comisión Europea debese ser escollido entre os deputados e deputadas elixidos polos cidadáns. Non aprobaron tampouco a incorporación aos Tratados da Carta dos Dereitos Fundamentais, nin a existencia dunha política europea de emprego que debería contar cun Orzamento específico, paralelo ao propio dos Fondos Estructurais e de cohesión, e negaron o apoio ás propostas destinadas a garantir o respecto institucional á diversidade nacional e lingüística de Europa, que non se reduce á dos Estados. O alargamento da Unión foi tratado, pois, desde o punto de vista dos partidarios dunha Europa Intergobernamental, aceptándose perigosamente un proxecto contrario á Europa dos cidadáns e dos pobos, nunha posición que hai ben poucos anos era defendida pouco máis que polos partidos ingleses –e antes por De Gaulle baixo a invocación equívoca da Europa das patrias–. De seguir por este camiño, a Unión Europea carecería dos medios necesarios para dar unha resposta interna aos problemas do noso continente e non podería situarse no mundo con todo o seu peso cultural, económico e democrático, expóndose a converterse nunha expresión particular máis da globalización.
O silencio só comezou a racharse meses despois, ante a perspectiva da Presidencia semestral francesa do Consello, polo Ministro de Asuntos Exteriores alemán Joschka Fischer e o Presidente de Francia Jacques Chirac. Fischer, aínda confirmando o acordado en Helsinki, e sen poñelo en cuestión, propuxo para despois do alargamento o establecemento dunha Federación de Estados-nación que, agrupando en principio a un núcleo central de Estados, estaría aberta aos demais membros da CE. A Federación tería unha Constitución e competencias propias, estaría rexida por un Goberno Central e un Parlamento bicameral, de maneira que unha das Cámaras representaría aos cidadáns, a través de deputados que acumularían a representatividade ante o arlamento Europeo e ante as Cámaras dos Estados, e a outra Cámara de carácter territorial representaría aos Estados como tales. A proposta de Fischer tivo a virtude de provocar o debate público, pero hai que dicir que o Ministro alemán –ademais de concentrarse a penas na arquitectura ou estructura institucional, deixando de lado aspectos centrais da Unión referentes á cohesión social e territorial e á garantía na Unión das conquistas do estado do benestar– segue empeñado en situar nos Estados-nación toda a lexitimidade da representación nas institucións uropeas. O Presidente de Francia, pola súa parte, limitouse a percorrer parte do camiño aberto polo Ministro alemán, máis que nada para completar a parella franco-alemana que pretende a hexemonía europea, aceptando a idea dunha vangarda de Estados que contaría con competencias políticas acrecentadas. En todo caso, as propostas de Fischer e Chirac, por non falar de posicións máis extremas como a de Blair e máis ausentes pero ben coñecidas na súa negatividade como a Aznar, situáronse no campo da Europa dos Estados, lonxe da idea da Europa dos cidadáns e dos pobos. As propostas coñecidas teñen por outra parte un carácter cegamente presentista. Non se sitúan nunha perspectiva obxectiva de futuro, negándose a recoñecer que a Unión Europea, aínda sendo impulsada polos Estados, tende á supresión das fronteiras económicas, comerciais, fiscais, monetarias, militares, xurisdiccionais, etc, que foron parte constitutiva dos mesmos. Non comprenden que a consolidación da UE resulta incompatíbel cun concepto de soberanía definido nos séculos pasados que aínda permanece como ideoloxía nas posicións dos Estados. Non acaban de recoñecer como europeas as competencias executivas e lexislativas, de carácter constitucional, que ostentan nacionalidades, como Galicia, comunidade autónoma, Estados federados ou determinadas rexións, que adquirirán máis relevancia a medida que se consolide unha Europa sen fronteiras. Non queren saber que a Europa política non se pode realizar sen ter en conta a súa realidade complexa, derivada dunha historia común que desborda as fronteiras creadas polas institucións estatais. A diferencia de personalidades fundadoras da Comunidade, como Adenauer, Schuman ou De Gasperi, que viviron en territorios de pertenza estatal cambiante, non teñen en conta unha experiencia histórica que axuda a relativizar o protagonismo futuro dos Estados na estructuración da Unión Europea. Unha experiencia que nos mostra a realidade continxente dos Estados e das súas fronteiras: só catro dos actuais quince Estados tiñan no momento da Revolución Francesa a dimensión territorial actual –e aínda así se nos referimos ao seu territorio europeo–. Os outros once Estados, así como a práctica totalidade dos trece novos candidatos, carecían naquel tempo da condición de Estados independentes. Non é preciso afondar na historia europea para encontrar as pegadas do nacemento como Estados de Holanda, Bélxica, ou a actual Austria, das unións alemana ou italiana, a separación de Noruega e Suecia, a independencia de Irlanda, a recuperación da soberanía por Portugal ou da diferencia cultural e política e a permanencia da vontade de autogoberno de nacións como Galicia, Cataluña, o País Vasco, Escocia ou Gales. Na súa concepción da Unión, os xefes dos Gobernos estatais actúan como se os Estados concretos foran entidades sagradas, cando teñen un carácter político que, aínda sendo fundamental, é continxente. Comparten de facto a idea de que os seus Estados-nación remataron irreversibelmente a súa acción uniformizadora e destructora da diversidade nacional interna. Unha actitude política esta que é tanto máis grave canto que a aspiración ao autogoberno das nacións sen Estado, sendo contradictoria coa concepción uniformizadora dos Estados herdeiros das monarquías absolutas, non o é coa perspectiva dunha Europa política, e incluso coa posibilidade dunha Federación Europea, e desde logo coa existencia dun Parlamento de Europa que conte coa soberanía nas materias propias da Federación. Por fortuna, en todo caso, e pensando en Galicia, o curso obxectivo da estrutucración da Europa política, cheo de perigos e oportunidades, pode ser, a pesar de todo, máis favorábel á vocación europeísta das nacións sen Estado que ao carácter retardatario das posicións de moitos dos Estados da Unión.
|
|
|
|
ÚLTIMA REVISIÓN: 05/11/2000
|
