Tempo Exterior nº 1 segunda época - xullo/decembro 2000Volver ó sumario
Resume - Resumen - Abstract
 
Modernización e democratización, asignaturas claves para Marrocos


Jesús A. Núñez Villaverde
 

Un ano despois da desaparición de Hassan II, os nostálxicos da súa figura puideron reconfortarse momentaneamente con ocasión do discurso pronunciado polo seu sucesor, o pasado 30 de xullo, conmemorando o primeiro aniversario da súa entronización. En efecto, a posta en escena e as formalidades exhibidas por todos os actores lembraban vivamente as que foron prácica habitual durante os seus máis de 38 anos de reinado. Podía parecer que nada mudara. Sen embargo, xusto é recoñecer que Mohamed VI encargouse, en moi pouco tempo, non soamente de invalidar a multitude de análises que incidían no perigo inmediato de desestabilización que se derivaría do proceso sucesorio, senón tamén de imprimir ao seu reinado un trepidante ritmo, descoñecido na rexión.

Cun estilo que trata de transmitir acercamento e interese polas inquietudes do seu pobo, o novo monarca concentra o protagonismo case absoluto da axenda nacional. No seu haber cómpre citar accións e decisións tan simbólicas como a amnistía xeral coa que inaugurou o seu mandato e que permitiu a saída dos cárceres duns 8.000 reclusos e unha reducción de penas para os 38.000 restantes, ou a histórica visita ao Norte do país en outubro pasado, nun intento por pechar as vellas feridas abertas, ao menos, dende a represión de 1958, dirixida polo seu pai. Igual de significativo é o esforzo por mellorar a imaxe interna e externa de Marrocos coa autorización real para permitir o regreso da familia de Mehdi Ben Barka (asasinado en 1965 en París coa complicidade dos servicios secretos marroquís e franceses) ou de Abraham Serfati, opositor de esquerdas e crítico coa xestión que o réxime realizou no tema do Sáhara. Esta política de xestos pode considerarse culminada coa liberación do xeque Abdesalam Yasin (líder de Xustiza e Caridade, principal grupo islamista marroquí aínda ilegal) o pasado 15 de maio, tras máis de once anos en arresto domiciliario sen ter sido sometido a ningún proceso xudicial. Nesa mesma liña cómpre interpretar a creación dunha comisión para indemnizar ás víctimas da represión exercida contra militantes e simpatizantes de opcións políticas pouco afíns ao réxime.

En todo caso, foi a destitución do ata entón todopoderoso ministro do interior, Dris Basri, a medida de maior impacto adoptada neste primeiro ano polo xove monarca. Con esa decisión, aplicada o 9 de novembro, principiaba realmente o reinado de Mohamed VI, libre das ataduras que impoñía tanto no aparato palatino, o Majzen, como no goberno quen tiña sido o mellor servidor e garante do reinado de Hassan II. A súa desaparición da escena política foi precedida e continuada por unha cadea de substitucións en postos claves que, a partir de entón, Mohamed VI pasaba a controlar directamente. Así se sucederon, no curso de poucas semanas, os nomeamentos dos novos encargados das relacións coa MINURSO (Misión da ONU para o Sáhara), da Dirección da Seguridade do Territorio, da Axencia estatal de prensa (MAP) e da televisión pública. Aínda habería que engadir neste capítulo, a designación dun novo secretario de Estado para asuntos exteriores e dun encargado para temas de interior, ambos os dous como parte do aparato real, duplicando así as funcións que formalmente realizan no gabinete gobernamental os titulares destes departamentos.

Unha primeira lectura deste período transmite a imaxe dun rei con maior capacidade política que a que comunmente se lle tiña atribuído, decidido, por outra parte, a emprender unha nova etapa na historia moderna de Marrocos. O seu activismo e omnipresencia ten, sen embargo, unha interpretación negativa para o goberno do veterano líder socialista, Abderraman Yusufi. Todo parece indicar que dende o inicio da lexislatura, en marzo de 1998, o variado gabinete no que conflúen sete partidos con máis de corenta departamentos, non logrou superar as sombras de dúbida que se derivan dun proceso electoral permanentemente manipulado. Por outra banda, as diversas sensibilidades e intereses nel representados dificultan aínda máis o labor de quen se saben, en todo caso, subordinados á autoridade de palacio. Na actualidade podería afirmarse que mentres que a transición, ao menos xeracional, xa se produciu na institución monárquica, a clase política aínda se mantén paralizada entre a súa necesidade de facilitar a aparición de novos dirixentes e novos discursos e a conciencia da súa debilidade fronte a unha opinión pública pouco identificada co seu papel e os seus programas. Non é estraño, polo tanto, concluír que o propio goberno, na súa configuración actual, é máis unha rémora para a superación dos problemas nacionais, que un instrumento impulsor das necesarias reformas políticas, sociais e económicas que demandan urxentemente os case trinta millóns de marroquís.

No terreo político, a plena democratización do sistema é a máxima prioridade a considerar. Se ben é incuestionable que Marrocos camiña por diante dos seus veciños magrebís no intento de acadar a instauración dun verdadeiro Estado de dereito, libre das deficiencias que aínda o caracterizan, tamén o é que nin Hassan II logrou completar ese proceso nin pode darse por feito que o seu sucesor teña a vontade e a capacidade para logralo sen máis retrasos. Por moito que a reforma constitucional de 1996, coa recuperación do sistema parlamentario bicameral e o establecemento do sufraxio universal para a elección de todos os membros da Cámara baixa, e a posta en marcha do “goberno de alternancia” inaugurado por Yusufi sexan pasos na dirección adecuada, aínda quedan por superar numerosas dificultades.

A primeira delas afecta directamente ao papel político da monarquía alauí. A pesar do discurso oficial, non pode considerarse que as súas funcións actuais se axusten á categoría de monarquía constitucional parlamentaria. Lonxe diso, o monarca conserva uns poderes efectivos que mediatizan absolutamente ao resto dos actores políticos do reino. Por unha banda, aínda se reserva a xestión directa de numerosos asuntos que non se limitan aos “ministerios de palacio” (interior, asuntos exteriores, xustiza e asuntos islámicos), senón que abarcan tamén a outros como os de defensa e as relacións coas “provincias do Sur”. Mantén, ademais, unha ampla capacidade lexislativa, pode disolver directamente as cámaras e convocar eleccións e, na práctica, é ante quen debe render contas o goberno. En última instancia, pódese seguir interpretando que a Constitución é unha carta outorgada polo monarca, quen regulamenta, en función dos seus propios bosquexos, o ritmo e a profundidade das cesións de poderes ás demáis instancias políticas marroquíes. Segue pendente, en consecuencia, o desenvolvemento dun proceso constituínte real, que soamente poderá pórse en marcha co consentimento expreso de Mohamed VI.

Esa dependencia da vontade real incrementa aínda máis, se cabe, as dúbidas sobre o éxito dun proceso que Mohamed VI asumiu formalmente como unha das prioridades do seu labor. O realizado ata agora neste terreo, con ser valioso, non supón máis que unha política de xestos que pode quedar reducida a un simple cambio xeracional no aparato do Mazjen, sen que cheguen a aplicarse as profundas reformas que Marrocos necesita para ser identificado como unha democracia plena. Non se trata soamente de superar as resistencias internas que oporán quen actualmente gozan dos privilexios que lles outorgan unhas regras de xogo deseñadas no seu beneficio, senón de que o propio soberano marroquí sancione a defunción do réxime que herdou, aceptando o seu desprazamento do centro da escena política.

Un dos momentos que mellor permitirán calibrar o alcance desa vontade democratizadora serán as próximas eleccións xerais. A actual lexislatura non remata ata o 2002 e, en principio, Yusufi conta co apoio de palacio para manterse á fronte do gabinete. Sen embargo, as xa reiteradas interferencias do aparato do Estado nos procesos electorais, incluíndo este último, desacreditan ós que foron elixidos e cuestionan a súa lexitimidade como impulsores do cambio. Dificilmente podería entenderse a permanencia do gabinete actual nestas condicións, salvo que abertamente proclame a súa vontade de converterse nun goberno de transición, encargado de preparar urxentemente a próxima cita coas urnas, formulando unha nova lei electoral e garantindo a limpeza absoluta dos comicios.

A reforma da lei electoral é, por si mesma, un dos principais cabalos de batalla da vida política marroquí. Fronte ao actual sistema maioritario, que favorece o caciquismo e a “enxeñería electoral”, a experiencia acumulada noutros casos de transición cara á democracia apunta claramente á necesidade de adoptar un sistema proporcional. En Marrocos, este hipotético cambio podería supoñer a desaparición de múltiples partidos, artificialmente creados pola “factoría Basri” co obxectivo de evitar a aparición dun partido hexemónico e como método para outorgar favores, á marxe da existencia ou non dunha base social que xustifique a existencia destes aparatos de poder. De maneira reiterada, as enquisas sinalan que ata o 80 por cento do electorado marroquí non se atopa identificado con ningún partido político. Esta realidade obriga ao conxunto dos partidos a modificar drasticamente as súas estratexias e as regras de xogo polas que tratan de asegurarse un determinado nivel de representatividade.

Capitulo aparte merece, neste apontamento das tarefas a realizar, o tratamento dado aos movementos islamistas de vocación política. Aínda que poden chegar a contabilizarse arredor de máis de dúas ducias de grupos, a atención céntrase fundamentalmente no Partido da Xustiza e o Desenvolvemento, legalizado e cunha representación parlamentaria de dez deputados, e o movemento Xustiza e Caridade, liderado polo xa citado xeque Yasin. No terreo político estes movementos representan actualmente a maior preocupación para os defensores do inmobilismo, conscientes de que constitúen unha oposición organizada, con alta capacidade de mobilización e cun discurso e unha actuación que cuestionan directamente as bases sobre as que se sustenta o sistema. A pesar do liderato relixioso que ostenta oficialmente, Mohamed VI non ten capacidade para monopolizar esta variable que conecta directamente cos substratos identitarios da maioría da poboación. Por outra banda, as difíciles condicións de vida que sofre unha gran porcentaxe dos marroquís, tanto no ámbito rural como no urbano, constitúen un perfecto caldo de cultivo para a propagación do discurso islamista centrado, simultaneamente, na crítica contra a corrupción e a ineficacia demostrada durante longos anos pola administración para satisfacer adecuadamente as necesidades básicas e no ofrecemento de alternativas máis eficaces en temas de educación, sanidade, vivenda e, incluso, emprego.

O temor que esta alternativa radical suscitou está sobradamente xustificado non tanto porque o éxito da súa estratexia derive nunha ameaza para a seguridade rexional, como con excesiva facilidade foi tratado nas chancelerías europeas, senón porque para as actuais elites gobernantes pode supoñer a súa derrota. É, polo tanto, a estabilidade dun réxime que amosou reiteradamente os seus fracasos, a que está en perigo.

O intento, coa plena participación de Hassan II como Comendador dos Crentes, de evitar o auxe destes grupos orientouse cara a súa represión selectiva, a súa ilegalización (como no caso de Xustiza e Caridade) ou a súa coaptación, co obxectivo de dividir ao electorado islamista. Nesa mesma liña habería que engadir o afán do sistema por islamizar o seu discurso, tratando de reapropiarse de claves de mobilización que poderían quedar fora do seu control. A pesar de todas estas medidas, é incuestionable que as opcións islamistas, especialmente as que promove o grupo de Abdesalam Yasin, manteñen un gran atractivo popular e non cabe pensar en que o futuro cara a democracia de Marrocos poida acadarse sen contar coa súa participación. Trala liberación do seu líder, a legalización do movemento Xustiza e Caridade constitúe unha decisión clave para interpretar ata onde chega a vontade, non soamente do soberano senón tamén do resto da clase política, por encarar o que debería ser a derradeira etapa deste longo proceso democratizador. As reformas que deben desenvolverse neste terreo deben contar coa participación plena de todos os representantes das distintas sensibilidades políticas nacionais. O contrario non soamente suporía un retraso e unha decepción senón que podería derivar nunha repetición, agravada, de episodios desestabilizadores como os que o país coñeceu nestes últimos anos.

Unha desestabilización orixinada en gran medida por causas socioeconómicas, como sinal do descontento crecente de amplas capas da poboación. A confluencia de factores preocupantes como unha evolución demográfica sostida, acompañada duns resultados económicos que rexistran menores ritmos de crecemento, os efectos de máis dunha década de aplicación de programas de axuste estructural, cun custe social innegable para os máis desfavorecidos, e un entorno climático desfavorable, que contribúe a incrementar o éxodo rural e a dificultar o obxectivo de garantir a autosuficiencia alimentaria para toda a poboación, debuxan un panorama pouco tranquilizador. As desigualdades sociais continúan incrementándose, a aglomeración urbana xera problemas crecentes e as necesidades básicas da poboación non están cubertas adecuadamente polo Estado, escasamente eficaz e pouco centrado historicamente en lograr o benestar da cidadanía. Non é de estrañar, a partir destas consideracións, que Marrocos ocupase en 1999 o posto 126 a nivel mundial na clasificación que anualmente publica o PNUD (Programa das Nacións Unidas para o Desenvolvemento), baseándose no índice de desenvolvemento humano (que combina nivel económico, esperanza media de vida e nivel de educación).

O campo da educación é un dos máis salientables a este respecto. Máis de corenta anos despois da súa independencia, a porcentaxe de analfabetismo en Marrocos aínda está por riba do 55 por cento. En novembro do pasado ano a Comisión Especial de Educación e Formación recoñecía o fracaso dos esforzos realizados ata agora e deseñaba como obxectivo nacional a erradicación do problema no ano 2015. As deficiencias do sistema educativo, clave para dotar ao país dun capital humano acorde coas esixencias do novo século, atinxen tamén aos niveis de ensino superior. Unicamente 5 de cada 100 escolarizados chegan a obter un diploma de estudios superiores e, aínda así, o desemprego é xa un problema grave para este colectivo, cuns coñecementos que non se axustan maioritariamente ás necesidades do mercado laboral.

Deficiencias semellantes poden sinalarse en relación coa dotación de infraestructuras, coas que Marrocos pretende cubrir as necesidades da súa poboación e facerse máis atractivo para os potenciais investidores internacionais. Á marxe do eixe Rabat-Casablanca –que concentra a práctica totalidade da actividade económica nacional hipotecando, en moitos casos, os recursos financeiros ou enerxéticos doutras rexións–, numerosas zonas do país carecen de suficientes redes viarias, telefónicas ou de subministro eléctrico, facendo aínda máis difícil aproveitar as súas potencialidades a curto prazo. A partir desta situación, froito do abandono permanente por parte da Administración, o actual monarca realizou un chamamento a todos os marroquís para levar a cabo, sen máis demoras, a urxente modernización do país. Consciente do potencial explosivo que se deriva do agravamento das condicións de vida para unha gran parte dos seus súbditos, Mohamed VI deseñou unha mobilización xeral dos recursos nacionais coa intención de modificar as negativas tendencias actuais.

O problema neste caso é que non abonda con declaracións máis ou menos sinceras, como as reiteradas con ocasión do xa citado discurso na festa do trono, nin con operacións de imaxe máis ou menos afortunadas, como a que presenta a Mohamed VI como “o rei dos pobres”. Para modernizar o país cómpre, ademais dunha vontade política inquebrantable, contar cos medios económicos suficientes e cunha capacidade de planificación e de xestión aínda por demostrar. Segundo os datos manexados polo Banco Mundial aínda un 19% dos marroquís están por debaixo da liña de pobreza, mentres que se constata que a fenda entre o ámbito rural e o urbano non cesa de aumentar e non mellora o emprego. Nas prioridades que establece a CAS (Country Assistance Strategy), para o período 1999-2001, repítense practicamente sen alteración as do trienio anterior como claro sinal da escaseza de resultados colleitados: desenvolvemento rural, loita contra a pobreza, educación, emprego, reforma da Administración e reformas económicas e sociais.

Nun exercicio de optimismo, que pase por alto os fracasos colleitados ata agora en relación con promesas e anuncios similares, podería supoñerse que finalmente as autoridades marroquís chegaron ao convencemento de que cómpre levar a cabo ese ambicioso proxecto de modernización. Sen embargo, no curto espacio de tempo que transcorreu dende a chegada de Mohamed VI non é doado identificar sinais que permitan confirmar as enormes esperanzas coas que a poboación acolleu ao seu novo soberano. A mellora da situación da muller marroquí, limitada nos seus dereitos e marxinada tanto social como economicamente, foi un dos temas que Mohamed VI tratou de capitalizar dende os primeiros días do seu mandato. Sen embargo, no discurso real de xullo, non houbo ningunha referencia ao plan de integración formulado en 1999, probablemente como consecuencia da reacción capitalizada polos dous principais grupos islamistas que lograron reunir a máis de 300.000 persoas opostas ao proxecto, nunha manifestación celebrada en Casablanca o pasado 12 de marzo. Por outra banda, e a pesar da evidencia de que se avanzou notablemente no terreo da liberdade de prensa e información, o 22 de outubro desenvolveuse a primeira folga xeral do sector, reflectindo unha vez máis o descontento tanto polas condicións salariais destes profesionais como a necesidade de transformación dunha actividade controlada, nun 90 por cento, polos partidos políticos.

Polo que atinxe aos medios económicos necesarios para financiar a modernización nin os resultados do pasado ano nin os do actual permiten albergar grandes esperanzas. Os efectos da seca provocaron unhas colleitas moi por debaixo das previsións, aumentando así os problemas financeiros, tanto no que respecta ao deterioro da balanza comercial como no impacto que isto supón para o nivel de vida de máis do 40 por cento da poboación activa, aínda empregada no sector primario.

En función da actual estructura económica marroquí, soamente cabe pensar que o financiamento para levar adiante o proxecto de modernización tería que chegar do exterior (o recente anuncio real sobre o descubrimento de petróleo na zona de Talsint non permite aínda modificar este xuízo). Por unha banda, o máis importante, a través dos investidores privados (basta lembrar que os mil millóns de dólares pagados en 1999 por Telefónica, ao facerse coa segunda licencia de telefonía móbil, son unha parte substancial do novo “fondo Hassan II”, pilotado directamente polo novo rei, para poñer en marcha proxectos de desenvolvemento nacional) pero tamén mediante a implicación directa da Unión Europea xunto ao resto dos organismos financeiros internacionais.

Para os países comunitarios a estabilidade do Norte de África é un obxectivo esencial e a mellor forma de acadalo é contribuíndo decididamente no seu desenvolvemento socioeconómico. No caso de Marrocos, a consolidación dos comentados procesos de democratización e modernización deberían ser apostas sólidas para Bruxelas, entendendo que é a través desa vía como se logrará dotar a este país dunhas bases que lle permitan converterse nun verdadeiro socio, no marco da Asociación Euro-Mediterránea.

Nese contexto, cómpre avanzar na aplicación do Acordo de Asociación, en vigor dende marzo deste mesmo ano, non soamente revisando as condicións do capítulo agrícola senón contemplando, ademais, medidas que faciliten a transición cara ó réxime de libre comercio que debe instaurarse a finais da próxima década. Unha maior integración de Marrocos na dinámica comunitaria non pode derivar nunha maior debilidade da súa economía. De aí que Bruxelas debe desenvolver, sen reservas, unha estratexia que permita afianzar as tendencias de cambio no país.

En termos máis concretos, trátase de contribuír á creación de emprego como mellor método non soamente para aliviar a presión migratoria que se percibe desde Marrocos, senón para fomentar un maior nivel de vida que permita a consolidación dunha clase media máis ampla, con vocación reformista e afastada da radicalidade que poida incorporar o discurso islamista. Significa tamén, contribuír á expansión do sector primario marroquí tanto no que respecta aos productos hortofrutícolas como ao seu sector pesqueiro. No primeiro caso é posible para os nosos empresarios atopar oportunidades para incrementar a súa presencia nun mercado en crecemento (moito máis aínda se conseguen relanzar o proceso de integración rexional magrebí, o que permitirá actuar nun escenario que se aproxima inmediatamente aos 80 millóns de habitantes). Ademais, constitúe o recurso máis inmediato para frear o éxodo rural e mellorar as condicións de vida da poboación ligada ao sector. En definitiva, é un instrumento que facilita a estabilidade social e afasta o perigo de estoupidos sociais.

No segundo, especialmente sensible para os nosos intereses, é conveniente entender que a defensa marroquí dos seus intereses non supón, automaticamente, un ataque ou un menosprezo dos seus veciños. Cabe pensar que os negociadores atoparán unha fórmula que conduza a un novo acordo, asumindo que Marrocos tratará, unha vez máis, de utilizar unha das poucas bazas de negociación que ten fronte a Bruxelas. Os problemas da nosa flota non teñen a súa orixe nas posturas marroquís e deben ser resoltos á marxe do que depare o futuro acordo. Mentres tanto, e nese contexto xa mencionado de apoio ao desenvolvemento dun país tan importante na nosa axenda exterior, hai espacio suficiente para que os nosos intereses empresariais e laborais poidan defenderse, e aínda beneficiarse, das necesidades de desenvolvemento sectorial que ten Marrocos e dos seus planos para aumentar o seu grado de autosuficiencia alimentaria.

En ningún caso debería establecerse a negociación agrícola e pesqueira con Marrocos cun criterio no que predominen as análises puramente mercantilistas. Un Marrocos estable e desenvolvido é un obxetivo que serve ós intereses comunitarios, españois e galegos. Os custes que poida supoñer a aplicación de determinados acordos para algún sector económico específico deben ser atendidos por Bruxelas, en función dese obxectivo estratéxico superior, sen caer na tentación de enfrontamentos demagóxicos que a nada conducen. Pola contra, o aproveitamento da proximidade xeográfica, cultural e histórica debe servir para incrementar os lazos con estes veciños en todos os terreos.

En definitiva, Marrocos segue a enfrontar grandes desafíos no momento en que o novo rei trata de marcar o comezo dunha nova etapa, que debe acercar o país aos niveis de desenvolvemento político e económico que caracterizan aos seus veciños do Norte. É moi breve aínda o tempo transcorrido para poder chegar a conclusións definitivas, pero existe a percepción de que os obstáculos a superar son aínda serios e numerosos. Fronte a eles, Mohamed VI atópase, aos seus 37 anos, sometido á enorme presión que se deriva das grandes expectativas populares depositadas na súa capacidade para lograr o cambio sen máis dilacións. Probablemente, os marroquís non poderán soportar unha nova decepción... e a Unión Europea tampouco.


Jesús A. Núñez Villaverde é economista e experto en temas mediterráneos. Colaborador do CIP (Centro de Investigación para la Paz).

Volver ó sumario

Volver ó principio


Ir á páxina de inicio
Instituto Galego de Análise e
Documentación Internacional
www.igadi.org

ÚLTIMA REVISIÓN: 05/11/2000