Tempo Exterior nº 1 segunda época - xullo/decembro 2000 Resume - Resumen - Abstract

De Somalia a Serra Leona: As dificultades da protección ás víctimas

Mariano Aguirre

Durante a meirande parte da segunda guerra de Rusia na República Autónoma de Chechenia (1999-2000) as organizacións humanitarias non tiveron acceso ás víctimas. A prensa, pola súa parte, só o conseguiu de xeito limitado e controlado. Antes, durante e logo da toma de Grozni, o goberno ruso e as súas forzas armadas limitaron o acceso e controlaron ferreamente a quen entraba tanto na zona de guerra coma tamén nas áreas que recibiron refuxiados coma, por exemplo, a veciña República de Ingushetia. Aínda por riba, os soldados rusos filtraban a fronteira con esta República, xestionando o paso de xeito arbitrario. Cando a Alta Comisionada de Nacións Unidas para os Dereitos Humanos, Mary Robinson, foi en misión a Chechenia despois de que rematara oficialmente a guerra non puido visitar determinados lugares e centros de detención. Tamén en 1999 en Timor Oriental produciuse unha matanza con aviso previo. Durante o proceso de preparación do referendo sobre a autodeterminación o Consello de Seguridade de Nacións Unidas dotou á súa misión dun mandato limitado. Diante das violentas manobras de intimidación das milicias pagadas e defendidas por Indonesia fixéronse pouco máis que chamadas de boa vontade que resultaron totalmente ineficaces. O referendo do 30 de agosto de 1999 deu a victoria á opción independentista. Nos días seguintes comezou a matanza por parte dos paramilitares organizados e dirixidos polo exército indonesio. Diante da terrible ofensiva as víctimas querían ter acceso á protección internacional e dirixíronse e imploraron aos membros da feble misión da ONU que lles axudasen a fuxir dos seus verdugos.Mais a resposta foi sacar aos membros da misión da ONU e deixar á xente porque non había medios para protexelos. Namentres, o secretario xeral da ONU, Kofi Annan, tentaba que se votase unha resolución no Consello de Seguridade que permitise unha intervención internacional coa aprobación, precisamente, de Indonesia. Transcorrido un ano dende que as milicias destruíran Timor Oriental, mataran a un número indeterminado de persoas e obrigaran a outros milleiros a fuxir, os arredor de 100.000 refuxiados nos campos de Timor Occidental seguen sometidos ao asoballamento das forzas parapoliciais indonesias. Asemade, máis dun cento de milicianos proindonesios instaláronse en Timor Oriental para continuaren coas súas campañas terroristas, posiblemente coa intención de atacar ás forzas de mantemento da paz e tentar que Australia e Nova Celandia as retiren. Isto deixaríalles ás milicias as mans libres outra vez para acceder con liberdade ás súas víctimas(1). Entrementres, os tribunais de Indonesia comezaron a procesar a oficiais de terceira categoría polas matanzas, deixando fóra da lista de acusados aos máis altos responsables. Este fechar as portas no nariz estivo a piques de acontecer en maio pasado,cando diante da crúa ofensiva do RUF, as tropas británicas chegaron a Serra Leona coa intención de salvar aos cidadáns da UE e liscar. A presión interna en Gran Bretaña, o perigo de que o RUF pasase a controlar totalmente ese Estado desintegrado (e o comercio de diamantes) engadíronse á visión de que se podía ampliar a misión temporalmente e, namentres, formar e adestrar a un precario exército de Serra Leona. Ao mesmo tempo, tentaríase fortalecer á fráxil e dispersa misión da ONU. Todo isto levou a que as tropas británicas quedasen un pouco máis do agardado. De todos os xeitos, tanto Gran Bretaña coma EEUU e Francia negáranse nesas datas ao envío de forzas baixo mandato da ONU coma lles requiría o Secretario Xeral. Asemade, o acordo de paz asinado entre seis Estados que participan na guerra da República Democrática de Congo é practicamente imposible de pór en práctica porque ningún país occidental quere achegar forzas(2). Unha obriga relativa Na última década a acción humanitaria tivo un grande auxe. Á vez, tense enfrontado a situacións cada vez máis complexas. No arco que vai desde Somalia a comezos da década dos 90 ata Serra Leona no presente, xerouse unha experiencia e un debate con milleiros de aspectos. Entre outras cuestións, debateuse a definición sobre o dereito ou non de intervención humanitaria, a lexitimidade duns e doutros actores para exercer o humanitarismo, a coordinación entre os actores, o papel dos medios xornalísticos e o atranco da coherencia entre querer facer o ben e cadalo de certo. Neste marco, o acceso ás víctimas é unha cuestión esencial xa que atinxe ao cerne da acción humanitaria. Acceder é chegar ao destino, achegarse. Que esta acción se poida ou non desenvolver depende de diversos aspectos: xeográficos, políticos, xurídicos e económicos. En termos humanitarios poderase acceder se as víctimas o reclaman ou o aceptan e se ninguén se interpón. Mais arestora o acceso se torna limitado e selectivo. Aínda máis, hai unha perversión dos conceptos: as zonas de seguridade tórnanse campos de tiro contra as víctimas (Bosnia), os espacios políticos garantidos pola ONU serven para identificar aos que se vai asasinar (Srebrenica, Timor Oriental), e o humanitarismo neutral e universal emprégase nuns casos con exceso propagandístico (Kosovo) mentres que os mesmos e entusiastas actores políticos externos noutros nin sequera o invocan (Chechenia). Cando hai víctimas de catástrofes naturais ou provocadas pola actividade humana e os Estados son débiles ou forman parte do problema e non da posible solución, resulta imperativo que outros actores se ocupen. Os Estados, a comunidade internacional de Estados e as sociedades civís poden actuar para protexer ás poboacións en perigo e axudalas a recuperaren a súa dignidade. A civilización moderna conquistou un estadio no cal se recoñecen unha serie de garantías xurídicas e morais ás poboacións en perigo ou víctimas. Esta protección está asegurada por uns instrumentos xurídicos, por normas morais e por unhas prácticas políticas. A protección exércena actores diversos, desde Estados ata organizacións humanitarias. O Dereito Internacional Humanitario prevé na cuestión do acceso, a creación de zonas de protección que poden ser, por exemplo, non defendidas, desmilitarizadas, sanitarias e neutrais. O Dereito de acceso, de seu, refírese aos feridos, os prisioneiros de guerra e ás medidas prácticas que garantan este acceso, como é a comunicación, a distribución do socorro, o dereito de libre paso para a asistencia humanitaria(3). Pero estes mínimos están sometidos á tensión entre o Dereito aplicado universalmente e as políticas de Estado. Ou sexa, entre as normas existentes, neste caso para acceso e protección, e a súa aplicación de xeito arbitrario segundo os intereses particulares dalgúns Estados. O dereito á asistencia humanitaria, que se materializa en poder ter acceso ás víctimas, está, como indica a xurista Joana Abrisketa, recoñecido de xeito sutil, pero non é un dereito subxectivo totalmente definido e artellado. Ademais, o dereito das víctimas a recibir asistencia é fráxil porque os suxeitos que exercen a acción humanitaria teñen unha obriga “moi relativa”. E é o principio de soberanía “o grande límite” á asistencia humanitaria(4). A práctica do Dereito Internacional e especialmente o Humanitario, sen embargo, debera ser universal na súa aplicación e non estar asoballado polas arbitrariedades da razón de Estado e a política. “A acción humanitaria é apolítica”, di a xurista Françoise Bouchet-Saulnier, na medida que non representa un proxecto de sociedade nin ten a pretensión de substituír ao poder político para organizar a vida en sociedade”. Mais, engade, “constitúe un medio de contestación ao poder establecido ao demostrarlle as súas eivas”(5). O caso de Ruanda A carencia á cal se refire Bouchet-Saulnier é un concepto axeitado na dificultade do acceso neutral, imparcial e independente ás víctimas. Hai moreas de exemplos que indican a carencia do Estado, as limitacións que se xeran e as tensións entre a razón de Estado e a razón moral e xurídica. Un caso especialmente grave foi o de Ruanda en 1994. O pasado 7 de xullo unha comisión internacional organizada pola Organización da Unidade Africana denunciou que Francia, Bélxica, as Nacións Unidas e as Igrexas Católicas e Anglicanas, tiveron un alto grao de culpabilidade en non facer o suficiente para previr as atrocidades que conduciron á morte de arredor de 800.000 persoas(6). O Informe confirma outras investigacións previas pero subliña as críticas cara aos membros do Consello de Seguridade da ONU, en especial cara a Francia e EEUU. París, afirman os autores, podería ter prevido o xenocidio e os EEUU poderían telo detido. Asemade, adxudican e recoñecen as responsabilidades dos actores locais pero afirman que Francia tiña unha forte influencia nos niveis máis altos do goberno Hutu do asasinado presidente Juvenal Habyarimana en 1994 pero preferiu non interferir nos seus planos. Un dos membros do panel, o canadiano Stephen Lewis, ex director adxunto de UNICEF, declarou: “Rexeitamos o posicionamento do goberno de Francia ao dicir que non tivo ningunha responsabilidade. Os seus funcionarios estaban preto de todas as esferas do réxime de Habyarimana máis que calquera outro goberno. Poderían ter detido o xenocidio antes que comezara. Sabían exactamente o que ía acontecer”(7). Lewis indicou, asemade, que a misión de mantemento da paz que Francia enviou á rexión serviu para que un alto número de agresores Hutus abandonaran o país ata o ex Zaire, o cal potenciou a catástrofe na zona dos Grandes Lagos nos anos seguintes. De feito, a Operación Turquesa francesa foi selectiva a prol dos Hutus que organizaron a matanza, e permitiu que os seus comandantes e milleiros de asasinos pasaran a Zaire. No que atinxe a EEUU, o mesmo voceiro criticou que o goberno dese país bloquease no Consello de Seguridade a posibilidade de enviar unha forza de mantemento da paz. O xornalista Philip Gourevitch no seu libro sobre a matanza de 1994 di que malia á Convención sobre a Prevención e o Castigo do Crime de Xenocidio, “cando Ruanda (o) sufriu, as potencias mundiais abandonárona á súa sorte”(8). Nos primeiros días de abril de 1994 dez cascos azuis belgas, da misión das Nacións Unidas para Ruanda (UNAMIR) foron asasinados. Bélxica decidiu retirar as súas forzas e dez días despois o Consello de Seguridade da ONU decidiu minguar a súa misión. O finado crego católico André Sibonama considerou que UNAMIR podería ter feito algo máis que retirarse e abandonar as víctimas á morte. “Arredor de 2.500 forzas de mantemento da paz estaban en Ruanda cando a masacre comezou. Eles (...) fixeron moi pouco por previla. (...) En canto soaron os primeiros tiros, fuxiron. (...) As mortes dos dez soldados belgas supuxo que Bélxica puidese ceibarse de UNAMIR unilateralmente, empacar as súas armas e pertenzas (...). Ao mesmo tempo, abandonouse nas mans dos asasinos a todos os tutsis que procuraban protección nos campos de refuxiados da ONU. (...) Eu sinalo cara aqueles países que gastan enchentes de cartos no mantemento dos seus exércitos profesionais, pero que só os despregan cando hai petróleo que protexer, coma na Guerra do Golfo”(9). Outra investigación sobre Ruanda de Human Rights Watch e a Federación Internacional da Liga dos Dereitos Humanos indica: “A preparación da violencia desenvolveuse baixo o coñecemento pleno da forza de mantemento da paz (daquela presente no lugar). O comandante desta forza informou sobre a evidencia do empeoramento da situación aos seus superiores que lle ordenaron que observase a interpretación máis estreita posible do seu mandato. Por iso, non fixo nada agás manterse en conversas coas autoridades namentres estas preparaban a matanza. O Secretario Xeral (da ONU) e os seus subordinados ordenaron esta aparentemente aberrante interpretación nun esforzo por manterse dentro dos lindeiros marcados polo Consello de Seguridade. Sabían que os membros do Consello non tiñan a Ruanda coma unha prioridade e queeran remisos a arriscar máis tropas e fondos nunha operación de paz aí. Deter a preparación da matanza requiría unha acción firme, que en si mesma podería ter conducido a unha escalada da violencia e á necesidade de máis tropas e fondos. O persoal da ONU considerou que esa solicitude de máis recursos podería provocar que o Consello simplemente finalizara a misión”(10). Sexa atinada esta versión benigna, ou non, a realidade é que Ruanda non era nese intre unha prioridade. Ademais, o presidente de EEUU aprobara a Directiva 25, na cal se marcaron fortes límites para a participación de forzas estadounidenses en misións de paz da ONU, logo da morte de 18 marines en Somalia entre 1992 e 1995(11). Esta liña de inhibición foi seguida por outros países, especialmente polos europeos(12). Sobreprotexer ás forzas estranxeiras Emprégase aquí o exemplo de Ruanda xa que o problema do acceso é máis amplo que a acción voluntaria e física de chegar ata as víctimas. Pode haber unha fileira de mediacións e impedimentos previos que agroman no transcurso das crises. Pode haber desinterese ou que se poñan por diante os intereses estatais. Noutros casos foi a desconexión entre o Estado e o organismo multilateral. En Somalia, por exemplo, “Nacións Unidas e o goberno de EEUU teñen unha responsabilidade compartida por moitos dos erros que se cometeron durante as intervencións (entre 1992 e 1995) –e cada un deles bótalle a culpa ao outro– que pode ser atribuído aos tropezos e ás loitas antagonistas por controlar unha misión que estaba baseada nunha cadea de mando pouco clara”(13). Mais este antagonismo non era só técnico, como adoita ocorrer na descoordinación entre os actores, senón que respondía á tensión entre o interese de EEUU de conservar o control da operación coma Estado forte e singular, por unha banda, e as Nacións Unidas para amosar a súa capacidade multilateral, por outra. Ruanda non era unha prioridade, pero tampouco Bosnia resultaba nos primeiros anos da guerra, na década pasada, importante dabondo como para que EEUU se comprometese máis e cedese aos requirimentos dos aliados europeos. Na matanza de Srebrenica (xullo de 1995), na que as víctimas bosníacas serbias estaban teoricamente protexidas por Nacións Unidas nun enclave, produciuse o acceso en sentido inverso: os agresores puideron chegar a sectores de poboación sen atrancos e rematar con eles. Deste xeito, cada unha das operacións cualificadas de humanitarias desde Somalia (1992 a 1995) ata Serra Leona organizadas por Estados de xeito individual ou multilateral adoeceron de: a) O interese particular dos Estados que podían tomar decisións, estivo por riba do interese das víctimas. b) Ao tentar atopar un equilibrio entre a crise humanitaria, o impacto sobre a propia opinión pública, os intereses xeopolíticos e a defensa das propias forzas desprazouse a segundo plano a cuestión humanitaria e o conseguinte dereito que teñen as víctimas a seren protexidas. c) A falla de acordo na conceptualización do que se fai (acción humanitaria, intervención, reconstrucción do Estado) e a descoordinación entre os actores acentúan a desprotección e dificultan o acceso(14). A resposta humanitaria desde os Estados atópase moi influída, en xeral, pola fiscalización da propia opinión pública. Polo tanto, realízanse operacións moi amarradas á percepción que teñan sectores da sociedade propia do balance: protexer víctimas e perder forzas armadas. Isto troca cando se trata do balance entre asistencia e perda de vidas de membros de ONG, que semella resultar máis cotián e aceptable, velaí, a que morran soldados. Posiblemente isto se deba, primeiro, a un cambio nos estereotipos: os membros das ONG serían percibidos coma cidadáns que asumen voluntariamente correr o risco. Pero os soldados veríanse coma enviados por decisións tomadas polo Estado. Se esta hipótese é atinada, daquela os membros de ONG son voluntarios mentres que os das forzas armadas van por obriga, aínda que sexan efectivos profesionais. Os gobernos democráticos temen que as súas opinións públicas os critiquen por mor da perda de efectivos e pola posibilidade de implicar aos seus países en guerras con obxectivos pouco definidos. Nalgúns casos, posiblemente os gobernos son máis cautos e conservadores que parte das súas sociedades. Confirmaríase pois a teoría segundo a cal os efectivos das forzas armadas dos países máis ricos corren cada vez menos risco de entrar en combate por mor da capacidade dos seus Estados de facer guerras tecnolóxicas a grande distancia (desde portaavións) e a grande altura. Na resposta Estatal humanitaria acontece entón tanto unha manipulación do Estado, que sobrevalora á vez que sobreprotexe aos seus efectivos, coma unha “chantaxe do cidadán democrático”(15). Prevención e democracia Estes condicionamentos foron e son un filtro implacable no problema da protección, algo que se ten agravado polas características dos conflictos armados actuais. Na medida que estes son de carácter interno, emerxe a figura dos desprazados interiores, que adoecen de medios xurídicos de protección e se atopan moitas veces totalmente abandonados. Os informes sobre os chechenos, sobre milleiros de persoas na zona dos Grandes Lagos, ou referidos a Colombia son tres casos indicativos disto. Calcúlase que hai entre 20 e 25 millóns de persoas nesta situación. Un informe recente baseado no representante especial para desprazados, Francis Deng di que a protección das poboacións desprazadas interiores mantense coma un dos atrancos máis graves do sistema internacional. Os informes de Deng son moi salientables xa que indican, por exemplo, que en Colombia e Perú os desprazados son na súa meirande parte indíxenas e moi pobres, ou sexa que se trata dos sectores máis excluídos da sociedade, e isto repítese nun arco que vai de Turquía a Sudán. Asemade, a maioría dos desprazados son mulleres e nenos(16). Neste escenario marcado polas crises humanitarias e pola reticencia a actuar en función das víctimas hai diversas situacións conflictivas nas que xurde o problema do acceso ás víctimas: Desprazados interiores e a súa falla de protección xurídica (República Democrática de Congo, Grandes Lagos, Sudán, entre outros). O secuestro de poboacións por parte de actores armados que as obrigan a tomar parte ou van ser reprimidas (Colombia). A actuación de Estados que empregan a súa forza internacional, ou outro factor, para prohibir á comunidade internacional que envíe desde observadores ata axuda humanitaria (Rusia, Alxeria, nalgúns momentos). A corrupción dos Estados afectados por crises, que nalgúns casos manipulan a asistencia internacional para favorecer a uns sectores sobre outros. Falla de información fiable e a conseguinte manipulación sobre refuxiados, desprazados. Ao mesmo tempo, a comunidade internacional reacciona con: Mandatos limitados de membros de organizacións ou forzas internacionais. Inhibición para realizar operacións humanitarias. Confusión entre misión humanitaria, construcción do Estado e obxectivo xeopolítico. Un informe encargado polo secretario xeral da ONU dado a coñecer en agosto pasado indica que non se deben autorizar misións da ONU sen un firme compromiso de Estados membros a participar con tropas e que as misións deben ter suficientes medios, coñecementos, forzas diplomáticas e militares e mandato como para poder levala a cabo. Así mesmo, que se deben pór en marcha misións imparciais pero non necesariamente neutrais(17). A rede de accesos O problema do acceso que sofren millóns de persoas na situación de emerxencia humanitaria é correlativo ao problema do acceso doutros bens na vida desas e outras persoas xa que están privadas da satisfacción das necesidades humanas básicas. A falla de desenvolvemento e de liberdade, e os vieiros e chaves que os conducen a unha vida digna na súa vida normal fan que a situación se agrave cando se producen rupturas e crises violentas(18). Ao enfocar o acceso en termos de continuidade estructural desas razóns de fondo non se propón un esquecemento da reivindicación da protección no curto prazo e diante da emerxencia. Pola contra, un xeito de aferrollar a acción de emerxencia é, xustamente, xerando, apoiando e preservando un réxime moral e xurídico de actuación universal que permita reivindicar e defender a todas as víctimas fronte á razón do Estado e ás limitacións das organizacións multilaterais. Neste punto as organizacións non gobernamentais teñen unha autoridade práctica e moral para esixir ao Estado aquilo no que este se ten comprometido, precisamente, a defender. Máis a súa actuación debe ser rigorosa para poder representar esta obriga. En conclusión, o acceso pode ser considerado como un principio a defender á vez que unha ferramenta esencial e un ben común do espacio humanitario. O acceso debería enxerirse nunha idea preventiva denantes que reactivo da acción humanitaria. Cando un grupo social está illado dos bens e os vieiros da liberdade, a democracia e o desenvolvemento equilibrado, de seguro ficará fóra do acceso no momento da crise. Unha das ferramentas esenciais para garantir ou premer a prol do acceso é a información veraz –non só periodística senón tamén testemuñal– e transparente. Tamén aquí o que se faga previamente facilitará a detección posterior dos máis necesitados ao abeiro do espacio humanitario. Acceder ás víctimas coas menores presións e condicionamentos posibles require do fortalecemento dos mecanismos xurídicos existentes e do seu avance, información e un apoio democrático político, moral e xurídico da sociedade civil cara ás organizacións que tentan acceder ás víctimas. Se se pode achegar ou non ás víctimas é un indicador práctico do alcance ou das eivas e limitacións do sistema internacional de Estados. O espacio de loita política será cuberto pola hipocrisía ou pola razón moral. Mariano Aguirre é director do Centro de Investigación para la Paz (CIP, Madrid).

(1) Mark Dodd, “Careful, the milititas are coming back”, International Herald Tribune, 30 de agosto de 2000. (2) Carola Hoyos, “Once-bitten UN peacekeepers shy away from trouble”, Financial Times, 4 de xullo de 2000. (3) J. Alcaide, María del C. Márquez Carrasco e J.A. Carrillo Salcedo, La asistencia humanitaria en el Derecho Internacional contemporáneo, Universidade de Sevilla, Sevilla, 1997. (4) Joana Abrisketa, Unidade de Estudios Humanitarios, Los desafíos de la acción humanitaria, Icaria editorial con Médicos sin Fronteras/Universidad de Deusto e CIP, Barcelona, 1999, p.98. (5) Françoise Bouchet-Saulnier, Dictionnaire pratique du Droit Humanitaire, La découverte, París, 1998, p.11. (6) Barbara Crossette, “Report says U.S. and others allowed Rwanda genocide”, The New York Times, 8 de xullo, 2000. O informe “Rwanda: the preventable genocide” está accesible en http://www.oau-oau.org. (7) Ibidem. (8) Philip Gourevitch, Queremos informale de que mañana seremos assinados junto con nuestras familias. Historias de Ruanda. Destino, Barcelona, 1999, p.172. (9) André Sibonama, Hope for Rwanda. Conversations with Laure Guilbert and Hervé Deguine, Pluto Press, Londres, 1999, pp. 60-61. (10) Leave None to Tell the Story. Genocide in Rwanda, Human Rights Watch and International Federation of Human Rights, Human Rights Watch, New York, 1999, p.172. (11) Karin von Hippel, Democracy by force, Cambridge University Press, Cambridge, 2000, pp.55-91. (12) Gourevitch, p. 173. (13) Von Hippel, p.74. (14) Francisco Rey, “La complejidad de actores en la acción humanitaria y el reto de la coordinación”, Desafíos de la acción humanitaria, pp. 129-152. (15) Análises detallados de varias operacións de paz e de construcción do Estado en Karin von Hippel, Democracy by force. U.S. military intervention in the post-cold war world, Cambridge University Press, Cambridge, 2000. (16) David A. Korn, Exodus within borders, Brookings Institution, Washington D.C., 1999. (17) Barbara Crosette, The New York Times, 23 de agosto, 2000. O informe pódese atopar na sección peacekeeping da páxina web de Nacións Unidas (http://un.org). (18) Ver Amartya Sen, Desarrollo y Libertad, Planeta, Barcelona, 2000.

Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional www.igadi.org ÚLTIMA REVISIÓN: 05/11/2000