|
Cinco anos despois dos atentados terroristas máis destrutivos
da historia, é o mundo de hoxe máis ou menos seguro? A sensación de paranoia domina unha boa
parte da política exterior estadounidense e dos seus aliados pero non mudou substancialmente problemas e
conflitos latentes no sistema internacional. O 11-S rompeu o mito da invulnerabilidade estadounidense, colocou
ao terrorismo momentaneamente no centro da atención mundial e activou novas formas de entender a seguridade
internacional, incluso a costa da preservación dos dereitos humanos. Pero, cinco anos despois, non existe
consenso sobre se EEUU e Al Qaida alcanzaron os seus obxectivos mentres o 11-S pasou a estar relegado da atención
mundial a favor de conflitos e problemas tradicionais no sistema internacional.
O mundo post-11/S de 2006 amosa sinais contraditorias, non esaxeradamente
diferentes, da conxuntura internacional que prevalecía fai cinco anos. Superados parcialmente os estereotipos
sobre o anunciado “choque de civilizacións” e a irrupción dunha nova era histórica, tres elementos
poden definir estes escenarios, como balance xeral destes cinco anos.
Al Qaida e o terrorismo global
Se ben o territorio estadounidense non volveu a experimentar
un ataque terrorista masivo, o espectro do terrorismo global non desapareceu do escenario internacional. Presentáronse
espectaculares atentados en Bali (2002), Istambul (2003), Madrid (2004), Londres e Shairm el Sheik (2005), Amman
e Bombai (2006), afectando a países tan diversos como Indonesia, Turquía, España, Gran Bretaña,
Exipto, Xordania e India, e provocando centenares de vítimas mortais.
Noutro apartado, a cooperación internacional en materia
de seguridade logrou frustrar outros atentados, como o presuntamente planificado para o metro de Nova York ou a
voadura de avións estadounidenses e británicos. Mesmo a morte do líder de Al Qaida en Iraq,
Abu Musab al Zarqawi, e a recente detención do seu presunto sucesor, foron presentados como triunfos propagandísticos,
pero aínda con escasas ou imprevisibles consecuencias favorables.
Se ben Washington tivo un parcial éxito en incluír
a países aliados na activación de novos mecanismos de seguridade, a sensación de ameaza terrorista
segue a penetrar na súa psique colectiva. Consecuentemente, esta política permitiu un imparable ascenso
do gasto militar a nivel mundial, relegando outros problemas como a pobreza e o desenvolvemento económico
e social.
Outro aspecto ten que ver coa operatividade de Al Qaida e a
multiplicidade de diversos grupos terroristas internacionais, vinculados ou non a esta transnacional. O 11-S supuxo
o gran golpe de Al Qaida pero os atentados posteriores non necesariamente estiveron baixo a éxida do grupo
liderado por Osama ben Laden e Aywan al Zawahiri, a pesares de que as súas distintas mensaxes celebraban
estes ataques. A constante aparición de Al Zawahiri nas derradeiras mensaxes como único interlocutor
aumenta as especulacións sobre a situación de Osama ben Laden así como unha posible mudanza
na cúpula desta organización.
En Madrid e Londres, por tomar dous exemplos, os autores dos
atentados non estiveron incluídos en grupos asociados a Al Qaida, aínda que profesaran adhesión
á denominada ideoloxía “yihadista salafista” de Al Qaida. Este panorama amosa a sensación
de que o terrorismo global constitúe unha variada e versátil amalgama de grupos e organizacións,
non necesariamente vinculados entre si, que se benefician dos avances tecnolóxicos, principalmente Internet,
pero activando os seus atentados mediante métodos sinxelos.
Mais cunha transnacional centralizada, Al Qaida logrou constituírse
como unha “mensaxe ideolóxica” antioccidental, aínda que non completamente popular no mundo musulmán,
pero con grande capacidade de adaptación a novas estratexias e cunha considerable potencialidade á
hora de recrutar adeptos.
Na medida que enfocaba ao terrorismo global e Al Qaida como
os seus principais inimigos e amparados en certa benevolencia internacional, a administración de George
W. Bush activou unha serie de mecanismos privativos das liberdades individuais e violador das convencións
internacionais de dereitos humanos, amosando unha imaxe de impunidade e falta de credibilidade que agrandou as
críticas e o antiamericanismo, principalmente en Europa e Oriente Medio.
Neste sentido, os exemplos máis tráxicos e significativos
desta impunidade de Washington son: o limbo xudicial de Guantánamo, os voos ilegais da CIA, a cárcere
iraquí de Abu Ghraib e as escoitas ilegais dentro de EEUU.
Asia Central e Oriente Medio
O 11-S non evitou que o principal escenario de conflito internacional
se localice en Oriente Medio, sen esquecer controversias importantes para a seguridade internacional como Cachemira,
Taiwán e Corea do Norte.
O escenario de Oriente Medio debe necesariamente incluír
a Asia Central, especialmente Afganistán, como puntos focais da confrontación internacional post-11-S
levada a cabo por Washington. A reacción inicial aos atentados terroristas foi a invasión militar
de Afganistán, núcleo territorial que albergaba operativamente a Al Qaida.
A vitoria militar permitiu acabar co réxime talibán
e colocar a un aliado na presidencia. Desde o 2002, Washington enfocou a súa atención xeopolítica
en Asia Central, para evitar unha especie de “talibanización” rexional en países como Uzbekistán,
Kirguizistán e Tadxikistán. Pero a recente ofensiva talibán nas rexións fronteirizas
afgano-paquistanís (onde se considera que está refuxiada a dirección de Al Qaida), evidencia
o fracaso da transición post-talibán e a pacificación de Afganistán. Do mesmo xeito,
o Afganistán post-talibán segue a ser un importante centro de tráfico internacional de droga.
Trala guerra en Afganistán, ocorreu a crise de Iraq de
2002-2003, que permitiu a Washington aplicar a súa doutrina da “guerra preventiva”, violando os preceptos
de Nacións Unidas e provocando unha grave ruptura política entre EEUU e Europa. A falsa acusación
de que o réxime de Sadam Husein ocultaba armas de destrución masiva afondou a credibilidade estadounidense
e da administración Bush.
A caótica posguerra iraquí converteuse nun dor
de cabeza para Bush e fomentou a división na sociedade estadounidense, cun impacto similar á guerra
de Vietnam. Incluso, o “factor Iraq” puido contribuír á derrota electoral de estreitos aliados de
Bush en Europa, como o goberno de José María Aznar en España e Silvio Berlusconi en Italia.
O flamante plan do Gran Oriente Medio exposto por Bush no 2004,
tendente a favorecer unha democratización occidentalizada, colocando a Iraq como referencia, deixou un panorama
completamente contrario ás aspiracións estadounidenses. A finalización do proceso de paz palestino-israelí
aumentou a radicalización, unha sensación de guerra latente e o ascenso de movementos islamitas que
afectan a gobernos autoritarios aliados de Washington, tales son os casos de Xordania, Paquistán e Exipto.
A vitoria do partido islamita Hamas en Palestina nas eleccións
lexislativas de xaneiro de 2006, o fortalecemento do grupo islamita libanés Hizbulah trala recente guerra
contra Israel e o repentino ascenso de Irán e Siria como eixes políticos rexionais, son tamén
evidentes síntomas do fracaso da política de Washington, amparada polos seus principais aliados Gran
Bretaña e Israel.
A vitoria da “liña dura” dos aiatolás iranianos
no 2005, na persoa do presidente Mahmud Ahmadíneyad, acabou cos anos do reformismo en Irán e afondou
a confrontación con Washington e unha posición máis antiamericana e antisraelí. Paralelamente,
a actual puxa polo programa nuclear iraniano coloca a Teherán como un inevitable actor con gran poder rexional,
efecto colateral inverso da miope visión estadounidense nesta rexión.
A delicada posición de Bush
Paralela á súa errática política
exterior e de seguridade, a presidencia de George W. Bush navegou por diversas augas nestes dous períodos
presidenciais entre o 2001 e 2006.
Á inicial converxencia de opinións en fortalecer
a súa presidencia tralos atentados do 11-S e as inicias vitorias bélicas en Afganistán e Iraq,
a presidencia de Bush experimentou un marcado deterioro na opinión pública, momentaneamente paralizado
pola súa contundente reelección en novembro de 2004. Actualmente, o apoio á súa xestión
se focaliza nun 32% da poboación estadounidense.
O caos de posguerra en Iraq, cunha constante sangría
en soldados estadounidenses e civís, a incapacidade para desbaratar a Al Qaida e fracasos internos como
a ineficaz resposta gobernamental ante o paso do furacán Katrina en setembro de 2005, xunto á crise
económica e o tema da inmigración, son as razóns principais da caída de popularidade
de Bush. A isto debe engadirse o impacto que tiveron os escándalos das escoitas ilegais e o “Plamegate”
que involucrou á CIA e varios organismos de intelixencia, e que deron conta da ineficacia e a sensación
de improvisación da súa presidencia.
Consecuentemente, nestes cinco anos fíxose patente o
aparente auxe e declive da cualificada “revolución neoconservadora” na Casa Branca. As diverxencias de enfoque
en política exterior entre o vicepresidente Dick Cheney, o ex secretario de Defensa Colin Powell, a súa
sucesora Condoleeza Rice e o polémico secretario de Defensa Donald Rumsfeld, evidenciaron a puxa entre os
“falcóns” e as “palomas”, minando a vixencia da “doutrina Bush” da guerra preventiva, da ameaza terrorista
e dos “estados fallados”.
De cara ás eleccións lexislativas de novembro
próximo, Bush retoma a paranoia retórica do 11-S como elemento electoral válido que xa lle
dera resultados efectivos nas presidenciais de 2004. Pero o avance do Partido Demócrata, co seu posible
control do Congreso, e a baixa popularidade de Bush, ameazan coa potencialidade electoral do Partido Republicano
para estas lexislativas e as presidenciais de 2008.
A grandes trazos, o mundo post-11/S amosou acontecementos frenéticos
pero non anunciou a irrupción dunha nova era de cambios na política mundial. Mais cun “choque de
civilizacións”, utilizando a tese do politólogo estadounidense Samuel Huntington en 1993 como factor
dinamizador dos conflitos internacionais da “posguerra fría”, o mundo post-11/S semella radicalizar unha
serie de conflitos de longa permanencia na política internacional.
|
