| |
|
Nunha medida tan vertixinosa como eficaz, o presidente boliviano
Evo Morales decretou o luns 1 de maio a nacionalización dos recursos de gas natural e petróleo, a
traveso do Decreto Supremo 28701. A ocupación militar das instalacións petroleiras e gasolineiras,
ata agora con accionariado maioritario en poder das multinacionais, provocou unha rápida reacción
por parte de gobernos como Brasil e España, os principais investidores no país andino, que cuestionaron
as formas na que se aplicou o decreto. Non entanto, e a pesares de que o decreto deixa unha marxe temporal para
a renegociación, esta tendencia nacionalizadora iniciada en Venezuela que agora se estende a Bolivia, pode
ter a súa expansión noutros países veciños de América do Sur, cousa que presaxia
novas poxas e disputas entre diversos gobernos e as multinacionais.
O decreto do presidente Evo Morales fíxose coincidir
tanto co Día Internacional do Traballador como cos seus primeiros 100 días no goberno, quizais coa
intención de aplicarlle unha dose de simbolismo ao seu acto. Un día despois, Morales anunciou a súa
decisión gobernamental de nacionalizar o resto dos recursos naturais bolivianos, principalmente das areas
mineira e forestal.
Estas medidas oficiais marcan o comezo da reversión do
proceso de privatización de empresas públicas e recursos naturais iniciado por Bolivia en 1996, durante
a primeira presidencia de Gonzalo Sánchez de Lozada. Non entanto, e a pesares da súa sorprendente
e rápida aplicación, a nacionalización dos recursos enerxéticos bolivianos xa fora
o principal compromiso na campaña electoral de Evo Morales e do seu partido, o Movemento ao Socialismo,
desde o referendo de 2004 sobre o control destes recursos, ata as eleccións presidenciais de decembro pasado.
Nas derradeiras semanas, Morales viña afondando na necesidade de nacionalizar os recursos naturais.
Do mesmo xeito, o decreto permite unha renegociación
dos contratos petroleiros nun período de 180 días, aínda que as compañías estranxeiras
que operan nos campos máis productivos deben someterse á primacía estatal (82%) nas ganancias
de exploración e explotación, deixando o resto ás multinacionais. Deste xeito, a partires
da data de nacionalización, as multinacionais deberán pagar un 18% en concepto de regalías,
un 32% polo Imposto Directo aos Hidrocarburos e outro 32% de participación adicional de Yacimientos Petrolíferos
Fiscais Bolivianos, YPFB, a empresa estatal. Ante esta medida, compañías como British Gas e a francesa
Total xa advertiron coa súa posible marcha do país.
Os principais afectados
A pesar da súa popularidade interna, a decisión
de Morales provocou fortes críticas e presións no exterior, principalmente dende Brasil e España,
países que ao traveso das firmas enerxéticas Petrobras e Repsol YPF posúen a maior parte dos
investimentos en gas natural e petróleo no país altiplano.
Un comunicado do Ministerio de Enerxía e Minas brasileiro
cualificaba como “acto inamistoso” o decreto de Morales. Pola súa banda, o goberno de Zapatero chamaba a
consultas ao seu encargado de negocios en Bolivia mentres un comunicado oficial amosaba a súa preocupación.
Posteriormente, durante unha urxente xuntanza en Iguazú cos seus homólogos arxentino Néstor
Kirchner, o venezolano Hugo Chávez e o propio Morales, o presidente brasileiro Lula da Silva avogou polos
intereses brasileiros en Bolivia e o futuro dos seus investimentos.
Petrobras e Repsol posúen boas razóns para preocuparse
pola nova política enerxética do goberno boliviano. A empresa estatal brasileira constitúe
o emblema da presenza estranxeira en Bolivia, con investimentos calculados en 3.000 millóns de dólares.
Asemade, é a única firma con forte participación en toda a cadea produtiva de petróleo
e gas natural, desde a exploración á refinación, o transporte e comercialización, con
64 gasolineiras nas principais cidades bolivianas. As imaxes da toma militar destas instalacións arrepiaron
no país veciño.
Do mesmo xeito, existe un gasoduto fronteirizo construído
e controlado por empresas de Petrobras que permiten levar ao Brasil 27 millóns de metros cúbicos
diarios de gas natural, cousa que constitúe o 67% do consumo total deste país.
Pola súa banda, Repsol YPF controla en Bolivia un negocio
con investimentos estimados en 1.000 millóns de euros, cunha forte presenza desde 1997. En marzo, un escuro
caso de contrabando petroleiro provocou unha semi crise entre o goberno de Morales e a multinacional española,
pola detención de dous directivos. O goberno de Zapatero ten decidido enviar unha delegación á
capital boliviana para tratar con Morales os efectos deste decreto.
Do mesmo xeito, ás británicas British Gas e British
Petroleum e a francesa Total, posúen investimentos no país, aínda que de menor envergadura.
En suma, as multinacionais levan investidos en Bolivia milleiros de millóns de euros en infraestruturas,
polo que agora consideran unha incógnita cal será o futuro destes investimentos.
Morales, Chávez e a xeopolítica
suramericana
Non deixa tampouco de ser significativo que a decisión de Morales se realizase xusto despois do asinamento
en A Habana, xunto ao presidente cubano Fidel Castro e o venezolano Hugo Chávez, do Acordo de Comercio dos
Pobos, unha iniciativa que formaliza a instrumentalización da Alternativa Bolivariana para as Américas,
ALBA, proxecto impulsado por Chávez alternativo ao estadounidense do Libre Comercio para as Américas,
ALCA.
O eixe pro-ALBA Fidel-Chávez-Morales permite concretar
diversas iniciativas sobre o futuro dos recursos naturais, principalmente enerxéticos, en América
do Sur. Venezuela e Bolivia constitúen os dous países do hemisferio occidental con maiores reservas
en petróleo e gas natural (no caso boliviano, 775.000 millóns de metros cúbicos de gas), gobernados
neste momento por dos líderes anti-ALCA e sumamente críticos coa hexemonía estadounidense
na rexión.
Por tanto, a medida adoptada por Morales non semella ser un
acto illado e casual: forma parte dunha estratexia rexional. En marzo, o goberno venezolano aprobou o novo plan
enerxético nacional, previsto para un período de dez anos, que restrinxe a política de apertura
petroleira iniciada en 1995. Neste sentido, o Estado venezolano controlará a maior parte da produción
e a ganancia petroleira, mentres as multinacionais deberán acomodarse a este novo programa. Isto provocou
que ExxonMobil anunciase a marcha do país.
A coincidencia entre o plan de Chávez e o decreto de
Morales evidencia que esta relación constitúe unha variante máis da activa diplomacia enerxética
do mandatario venezolano, con posibilidades de expansión continental, principalmente na área andina.
Ante a próxima segunda volta electoral en Perú,
co nacionalista Ollanta Humala (apoiado por Chávez) como un dos dous contrincantes electorais, existe a
posibilidade de que o seu triunfo permita consolidar unha vaga de nacionalizacións dos recursos naturais
destes países, tal e como declarara o propio Humala hai uns días. En Ecuador, outro país politicamente
convulsionado, o Congreso aprobou recentemente un plan de nacionalización do sector enerxético, aínda
que con maior marxe de manobra para as multinacionais.
Para Chávez, a consolidación do seu proxecto require
a obtención de aliados políticos rexionais. Un deses obxectivos está na construción
dun gasoduto de 10.000 km dende Venezuela a Arxentina, pasado por Brasil, que condiciona tamén o ingreso
de Bolivia dentro deste novo mapa enerxético, tal e como postulara Chávez na recente xuntanza con
Kirchner e Lula, principais socios enerxéticos bolivianos.
Cun custe de 25.000 millóns de dólares para transportar
150 millóns de metros cúbicos diarios de gas, Chávez espera colocar á enerxía
como motor principal da integración suramericana.
Harmonía rexional?
Non obstante, existen fisuras dentro deste marco político
suramericano. Hai dúas semanas, os gobernos de Perú e Colombia anunciaron a súa intención
de negociar o ALCA con EEUU, cousa que provocou a declaración de Chávez de retirarse da Comunidade
Andina de Nacións, feito que marcou unha crise diplomática co goberno peruano de Alejandro Toledo,
na que tamén xogou un papel significativo o aberto apoio electoral de Chávez a Humala.
Do mesmo xeito, existen fortes presións dentro de MERCOSUR
para reorientar o marco de integración rexional, debido a paralización deste organismo e o ingreso
formal de Venezuela e as negociacións con Bolivia. O presidente uruguaio Tabaré Vázquez cualificou
o actual marco de actuación en MERCOSUR como “inútil” e avogou por unha urxente reforma.
Paralelamente, e a pesares das iniciais boas relacións
entre os novos presidentes Michelle Bachelet e Evo Morales, aínda está latente unha disputa fronteiriza
entre Chile e Bolivia que se afonda co proxecto iniciado polo anterior goberno boliviano de construír un
gasoduto cara Chile, proxecto rexeitado por Morales. Outro proxecto de apertura enerxética exterior para
Bolivia, por Paraguai e Uruguai, foi tamén proposto por Chávez na súa derradeira visita a
Asunción, capital paraguaia.
O decreto boliviano tamén pode provocar unha fonda disputa
con Brasil, principal cliente exterior do gas boliviano. Tras semanas de ambivalencia, Morales finalmente definiu
o carácter da súa política enerxética, pero as súas repercusións diplomáticas
e en materia de xeopolítica enerxética poden condicionar boa parte da viabilidade deste proxecto
de nacionalización. A súa disputa coas multinacionais, a próxima convocatoria dunha Asemblea
Constituínte e a celebración en xullo dun decisivo referendo territorial na rexión de Santa
Cruz, rica en gas natural, determinarán os novo retos a afrontar polo seu goberno nos próximos meses.
|
