| |
|
A publicación dunha ofensiva caricatura do Profeta Mahoma
en varios diarios europeos e a violenta reacción que provocou desde Oriente Medio ata Afganistán,
cun saldo, polo momento, de seis mortos, formula diversas hipóteses e conxecturas sobre as seculares e tensas
relacións entre os valores occidentais e o Islam, así como unha reflexión sobre os fráxiles
límites da liberdade de expresión e de relixión. No actual e delicado contexto de relacións
entre Occidente e o Islam, este conflito tamén repercute seriamente na dimensión política
dos acontecementos dentro do mundo islámico e dos factores de integración da comunidade musulmana
en Europa.
Posiblemente, o diario danés Jylland-Posten abriu unha
“caixa de Pandora” que oculta un serio conflito entre a Europa laica e o Islam. Se ben a publicación neste
diario dunha serie de caricaturas ofensivas cara o Profeta Mahoma data do pasado mes de setembro, foi a súa
posterior reprodución en diversos medios de comunicación, principalmente europeos, a comezos do 2006,
o factor detonante dunha vaga de furia popular en diversos países árabes e islámicos, especialmente
Siria, Líbano, Palestina, Iraq e Afganistán.
Intencionadamente ou non, este conflito levou a reaccións
frenéticas tanto en Europa occidental como por parte dos gobernos dos países musulmáns. Se
ben o diario pediu desculpas á comunidade islámica, os seus representantes en Dinamarca esperaban
unha condena oficial, ao final insatisfactoria, por parte do goberno danés. O xefe de redacción do
diario galo France-Soir foi despedido por autorizar a publicación destas polémicas caricaturas mentres
outros medios se solidarizaban co xornal danés, en aras de defender a “liberdade de expresión”.
Desatando unha vaga de descontento, comezou a activarse un boicot
contra os produtos daneses en Oriente Medio, mentres os consulados de Dinamarca, Noruega e a Unión Europea
foron asediados e, nalgúns casos, incendiados, como sucedera en Damasco e Beirut. Pola súa banda,
Irán pediu aos ministros de Exteriores da Conferencia Islámica unha reunión urxente para tratar
a crise e emitir unha declaración de forte condena.
Nun contexto político abertamente conflitivo entre os
países occidentais e o mundo islámico, con epicentro en Oriente Medio, a actual “crise das caricaturas”
foi percibida por diversos analistas e medios de comunicación occidentais como unha certeira premonición
da tese do “choque de civilizacións” formulada en 1996 polo académico estadounidense Samuel Huntington.
Válida ou non esta tese, o actual panorama evidencia un marcado ambiente de situacións conflitivas,
onde se mesturan desordenadamente factores culturais, relixiosos e políticos.
En primeiro lugar, esta crise reformula a secular discusión
entre a liberdade de expresión e relixión, os seus mecanismos e os seus límites. Resulta obvio
que, sobre este asunto, existe unha diverxente distinción tanto en Occidente como no Islam.
En aras de defender o dereito de liberdade de opinión
e expresión, existe en Europa unha especie de consenso xeral á hora de cualificar como lexítima
a publicación destas caricaturas que, principalmente, non deixan de ser ofensivas e “blasfemas” contra a
segunda relixión da humanidade, sostida por 1.300 millóns de fieis ó redor do mundo e 15 millóns
de musulmáns en países da UE. Este nebuloso límite entre os alcances da liberdade de expresión
e de relixión afronta riscos emanados da incapacidade de conciliar determinados comportamentos e de medir
as súas consecuencias.
Un factor a apreciar nestas caricaturas foi a escasa percepción
de prudencia e o sentido de provocación realizado polos seus autores (e posteriores reprodutores) nun momento
en que as relacións entre Occidente e o Islam atravesan por un dos seus momentos históricos mais
delicados, principalmente tralo 11-S de 2001 e a guerra de Iraq. Era evidente que, dende a perspectiva islámica
onde a relixión forma parte da integridade moral e espiritual, así como da vida cotiá, dos
seus fieis e onde non existe unha marcada diferenciación entre os valores individuais e colectivos, estas
caricaturas provocarían unha violenta reacción. A maiores, a asociación entre islam e terrorismo,
desata as naturais protestas.
En segundo lugar, a virulenta reacción islámica
evidencia factores que van dende a lexítima resposta ata o oportunismo político da crise. Os responsables
relixiosos e sociais das comunidades islámicas en Europa occidental e Oriente Medio, expresaron a súa
repulsa mediante os seus respectivos canais políticos e diplomáticos. Outro escenario orixinouse
en determinados imáns e gobernos como Siria e Irán, os cales atizaron a polémica e a acción
nas rúas como método de protesta e ataque contra obxectivos occidentais.
A utilización política da crise por parte de réximes
acosados pola presión europea, estadounidense e da ONU, como son os casos da Siria de Bashar al Asad e o
Irán de Mahmud Ahmadíneyad, incluso das milicias armadas palestinas en Gaza, evidencia un claro oportunismo
político e significan tamén a posibilidade de activar válvulas de escape ao acoso occidental.
Se ben é certo que as violentas manifestacións
e a queima de embaixadas e bandeiras occidentais en Damasco e Beirut supoñen un exemplo sintomático
do estado de frustración en Oriente Medio contra a política occidental, estes sucesos revelan tamén
intereses políticos por parte de Siria e Irán á hora de manter esferas de influencia en escenarios
candentes como Líbano e Palestina. No mesmo sentido, a expansión do descontento cara países
como Afganistán e Iraq, onde existe presenza militar estadounidense e europea e onde ocorreron as primeiras
baixas mortais, revela tamén unha perigosa mestura de frustración popular e calculada estratexia.
Paralela á tese do conflito de civilizacións,
esta crise ocorre en momentos en que líderes como o primeiro ministro español, José Luis Rodríguez
Zapatero, e o seu homólogo turco, Recep Tayyip Erdogan, intentan reformular a idea da Alianza das civilizacións.
A preocupación do Vaticano cara a indiferenza europea nun asunto que afecta á sensibilidade do mundo
islámico semella ir dirixida neste sentido. Sen embargo, esta excesiva moderación e prudencia dos
gobernos europeos para tratar a crise, cando na súa orixe a prudencia e a cautela estiveron ausentes, sen
declarar maior repulsión a esta acción, pode contribuír a afondar esa sensación de
indiferenza e atizar aínda mais o descontento islámico.
Pero entre os valores laicos e relixiosos, a moderación
e o fanatismo, así como entre a “liberdade responsable” a e “liberdade provocativa”, existe un claro desfase
á hora de tratar sensibilidades alleas ás propias, que aumentan ante situacións caóticas
e conflitivas como a actual. Tal e como sucedera coa crise social nos suburbios de París en novembro pasado,
resulta evidente que Europa e o Islam deben transitar camiños espiñentos para conciliar as súas
particularidades culturais e políticas.
|
